🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला समजावून सांगतात की, ज्या गोष्टी उत्पत्तीच्या आधी नव्हत्या आणि विनाशानंतरही राहणार नाहीत, त्या केवळ मधल्या काळात सत्य असल्यासारख्या भासतात. जे पदार्थ सुरुवातीला आणि शेवटी नसतात, ते मधल्या काळातही खरोखर नसतातच. म्हणून या नश्वर आणि मायावी जगातील घटनांसाठी किंवा मृत्यूसाठी शोक करणे व्यर्थ आहे. आत्मस्वरूपाचा विचार केला तर हे दृश्य जगत शून्यवत आहे.

जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचे नुकसान होते किंवा एखादी प्रिय वस्तू हरवते, तेव्हा ती कायमस्वरूपी नव्हती हे लक्षात घेऊन मन शांत ठेवावे. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यास किंवा खेळात हरल्यास, तो शेवट नाही हे ओळखून पुन्हा प्रयत्न करणे.

भगवद्गीतेतील तत्त्वज्ञानावर आधारित, संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला जगाच्या अशाश्वततेबद्दल आणि आत्म्याच्या अविनाशी स्वरूपाबद्दल मार्गदर्शन करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या स्वरूपाचे सखोल विवेचन करतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत मनुष्याला आपण केवळ हे भौतिक शरीर आहोत असा अहंकार असतो, तोपर्यंत तो कर्माच्या पाशातून मुक्त होऊ शकत नाही. केवळ बाह्यतः कर्म करणे थांबवणे म्हणजे 'कर्मत्याग' नव्हे. जोपर्यंत अंतःकरणात 'मी कर्ता आहे' ही भावना जिवंत आहे, तोपर्यंत प्रकृतीच्या नियमानुसार कर्म घडतच राहते. खरा कर्मसंन्यास हा केवळ देहबुद्धी नष्ट होऊन आत्मस्वरूपाची ओळख झाल्यावरच प्राप्त होतो.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा जबाबदाऱ्यांपासून पळ काढतो आणि त्याला त्याग समजतो. पण जोपर्यंत मनात 'मी हे केले' असा अहंकार असतो, तोपर्यंत आपण कर्माला चिकटलेले असतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ परीक्षेच्या भीतीने अभ्यास सोडणे हा त्याग नसून, फळाची अपेक्षा न ठेवता अभ्यास करणे हा खरा कर्मयोग आहे.

श्रीज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करतात की जोपर्यंत देहबुद्धी शिल्लक आहे, तोपर्यंत कर्माचा त्याग करणे अशक्य आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्याप्रमाणे सूर्य उगवल्यावर अंधार पूर्णपणे नाहीसा होतो आणि सर्व सृष्टी स्पष्ट दिसू लागते, त्याचप्रमाणे जेव्हा मनुष्याच्या अंतःकरणात आत्मज्ञानाचा उदय होतो, तेव्हा अज्ञानाचा पडदा कायमचा फाटतो. हे ज्ञान केवळ स्वतःलाच ओळखत नाही, तर ते त्या परब्रह्माचे दर्शन घडवते. अज्ञान असेपर्यंतच माणसाला 'मी' आणि 'माझे' असा भ्रम असतो, पण ज्ञानाच्या प्रकाशात सर्वत्र एकच परमात्मा दिसू लागतो.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा गैरसमजातून वागतो. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून आपण घाबरतो, पण जेव्हा टॉर्चचा प्रकाश (ज्ञान) पडतो, तेव्हा भीती नष्ट होते. तसेच, जीवनातील दु:ख हे अज्ञानामुळे असते, सत्याचा शोध घेतल्यास शांती मिळते.

भगवान श्रीकृष्ण अज्ञानाचा नाश करण्यासाठी आत्मज्ञानाचे महत्त्व अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत.