🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संन्यास आणि योग यांतील अद्वैत स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जेव्हा एखादा साधक आपल्या मनातील फळाची आशा किंवा 'मी हे करणार' असा संकल्प पूर्णपणे सोडून देतो, तेव्हाच खऱ्या संन्यासाची रचना किंवा सिद्धता होते. त्याच वेळी, तो आपली विहित कर्मे करत असतानाही फळाची अपेक्षा ठेवत नाही, म्हणून त्याला कर्माच्या ठिकाणीच 'योग' प्राप्त होतो. थोडक्यात, संकल्प त्याग हाच संन्यास आणि अनासक्त कर्म हाच योग, हे दोन्ही एकाच अवस्थेत अनुभवास येतात.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मला याचे काय फळ मिळेल' याचा विचार न करता, केवळ आपले कर्तव्य म्हणून काम करणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची चिंता न करता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

संन्यास आणि कर्मयोग हे भिन्न नसून एकच आहेत, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज संकल्पाच्या त्यागाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानासाठी आवश्यक असलेल्या पात्रतेचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत मनुष्याच्या मनात ऐहिक सुखांबद्दल ओढ असते, तोपर्यंत त्याला ब्रह्मज्ञान प्राप्त होऊ शकत नाही. ज्याप्रमाणे स्वच्छ आरशातच प्रतिबिंब स्पष्ट दिसते, त्याचप्रमाणे ज्याचे मन वैराग्याने शुद्ध झाले आहे, त्यालाच ज्ञानाचा बोध होतो. वैराग्य ही ज्ञानाची पहिली पायरी आहे.

कोणतेही मोठे ध्येय साध्य करण्यासाठी मनाची एकाग्रता आणि अनावश्यक गोष्टींचा त्याग आवश्यक असतो. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या विद्यार्थ्याला परीक्षेत यश मिळवायचे असेल, तर त्याला खेळाचा किंवा मोबाईलचा मोह सोडून अभ्यासात 'विरक्त' व्हावे लागते, तरच त्याला विद्येचे ज्ञान प्राप्त होते.

आत्मज्ञान प्राप्त करण्यासाठी वैराग्य ही कशी पूर्वअट आहे, याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज येथे देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'जिवन्मुक्ताची' स्थिती स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्या मनुष्याला बाह्य विषयांमध्ये सुख शोधण्याची गरज उरत नाही आणि ज्याने आपल्या अंतरात्म्यातच शाश्वत आनंदाचा अनुभव घेतला आहे, तो पुरुष धन्य आहे. आत्मज्ञानामुळे ज्याचे मन शांत आणि तृप्त झाले आहे, तो देहधारी असूनही ईश्वराशी (परब्रह्माशी) एकरूप झालेला असतो. त्याला मोक्षासाठी मृत्यूची वाट पाहावी लागत नाही, तो जिवंतपणीच मुक्त असतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण बाह्य वस्तूंच्या (उदा. नवीन खेळणी किंवा कपडे) मोहात न पडता आपल्या अभ्यासात आणि चांगल्या कामात समाधान मानतो, तेव्हा आपण या ओवीचा अर्थ जगत असतो. उदाहरण: परीक्षेत चांगले गुण मिळवण्यासाठी प्रामाणिकपणे अभ्यास केल्यावर मिळणारे समाधान हे अंतरीचे सुख आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज आत्मज्ञानी आणि अंतर्बाह्य सुखी झालेल्या पुरुषाच्या लक्षणांचे वर्णन करत आहेत.