🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की कर्माची गती अत्यंत सूक्ष्म आणि गहन आहे. केवळ शारीरिक हालचाल म्हणजे कर्म नव्हे, तर त्यामागील हेतू आणि फळाची आसक्ती महत्त्वाची असते. कर्म, अकर्म आणि विकर्म यांतील फरक समजणे इतके कठीण आहे की, ज्यांना आपण बुद्धिमान किंवा चतुर म्हणतो, ते देखील कर्माच्या गुंतागुंतीच्या स्वरूपाबाबत संभ्रमात पडतात. म्हणून मोक्षप्राप्तीसाठी आणि संसाराच्या बंधनातून सुटण्यासाठी कर्माचे खरे मर्म जाणून घेणे आवश्यक आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना ते केवळ सवयीने न करता, त्या कामाचा परिणाम आणि आपला उद्देश काय आहे याचा विचार करावा. उदाहरणार्थ, कोणाला मदत करताना ती प्रसिद्धीसाठी न करता निस्वार्थ भावनेने करावी, तरच ते 'सत्कर्म' ठरते.

भगवान श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वरांच्या शब्दांत) कर्माची गती किती गहन आणि अनाकलनीय आहे हे अर्जुनाला सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) कधीही सोडू नये. जे कर्म आपल्या प्रकृतीला साजेसे आणि नैतिकदृष्ट्या योग्य आहे, त्यालाच 'उचित कर्म' म्हटले जाते. असे कर्म फळाची अपेक्षा न ठेवता, अत्यंत निष्ठेने आणि उत्कृष्टपणे करणे म्हणजेच ईश्वराची सेवा होय. स्वधर्माचे पालन केल्यानेच चित्तशुद्धी होते आणि मनुष्य मोक्षाप्रत जातो.

एका विद्यार्थ्याने केवळ परीक्षेतील गुणांसाठी न वाचता, ज्ञान मिळवणे हे आपले 'उचित कर्म' मानून मनापासून अभ्यास करावा. हेच त्याचे स्वधर्म पालन ठरेल.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्वधर्माचे पालन आणि विहित कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसुखाचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्या पुरुषाला बाह्य जगातील क्षणभंगुर विषयांमध्ये सुख शोधण्याची गरज उरत नाही, कारण त्याला आपल्या अंतरात्म्यातच शाश्वत सुख गवसले आहे, तोच खरा मुक्त आहे. आत्मज्ञानामुळे (आत्मबोध) ज्याचा आनंद ओसंडून वाहतो आणि ज्याची दृष्टी केवळ बाह्य रूपावर न थांबता स्वरूपाच्या शुद्ध तत्त्वावर स्थिरावली आहे, असा पुरुष जिवंतपणीच ब्रह्मरूप होतो. हे केवळ बौद्धिक ज्ञान नसून अनुभवाचे शुद्ध स्वरूप आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण बाह्य कौतुक किंवा वस्तूंच्या सुखापेक्षा आपल्या कामातील समाधान आणि मनाची शांती याला महत्त्व देतो, तेव्हा आपण या ओवीचा सराव करत असतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळाल्यावर केवळ पेढे वाटण्यापेक्षा, आपण जे ज्ञान मिळवले त्यात आनंद मानणे म्हणजे 'आत्मबोधे हरिख' होय.

भगवद्गीतेच्या ५ व्या अध्यायातील २४ व्या श्लोकावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज अंतरीच्या सुखाचे वर्णन करत आहेत.