🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा उपदेश करत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ तेच कर्म करावे जे त्याच्यासाठी विहित किंवा योग्य आहे. असे कर्म करताना ते 'सद्धर्म' म्हणजे सत्याच्या मार्गावर चालणारे असावे. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, हे कर्म करताना मनात फळाची अपेक्षा किंवा कर्माबद्दलची आसक्ती (विरक्त होऊन) नसावी. जेव्हा आपण निस्वार्थ भावनेने आपले कर्तव्य पार पाडतो, तेव्हाच ते खऱ्या अर्थाने योग ठरते आणि मनुष्याला बंधनातून मुक्त करते.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाकडे आपले कर्तव्य म्हणून पाहावे, केवळ परीक्षेत गुण मिळवण्यासाठी नाही. जेव्हा आपण फळाची चिंता न करता मनापासून काम करतो, तेव्हा ताण कमी होतो आणि कामाचा दर्जा सुधारतो.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला आसक्ती सोडून विहित कर्म करण्याचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत.

या ओवीत माउली ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाच्या मानसिक स्थितीवर भाष्य करतात. श्रीकृष्ण अर्जुनाला विचारतात की, तू सारासार विचार न करता केवळ भावनेच्या भरात का रडत आहेस? क्षत्रियाला शोभेल असे हे वागणे नाही. तुझ्या बुद्धीला असा कोणता मोह झाला आहे की तुला तुझे कर्तव्य दिसत नाहीये? येथे 'निष्ठुरता' हा शब्द अर्जुनाच्या स्वतःच्या कर्तव्याप्रती असलेल्या कठोरतेसाठी किंवा मोहामुळे आलेल्या जडत्वासाठी वापरला आहे. श्रीकृष्ण त्याला त्याच्या मूळ स्वरूपाची आणि कर्तव्याची आठवण करून देत आहेत.

जेव्हा आपण कठीण प्रसंगात घाबरून जातो किंवा रडायला लागतो, तेव्हा आपण स्वतःला विचारले पाहिजे की आपण कर्तव्याचा विचार करत आहोत की केवळ भावनेचा. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर रडण्यापेक्षा, कुठे चूक झाली याचा विचार करणे म्हणजे 'उचित विचार' होय.

युद्धाच्या सुरुवातीला अर्जुन गोंधळलेला असताना श्रीकृष्ण त्याला त्याच्या कर्तव्याची जाणीव करून देत आहेत आणि त्याच्या विषण्णतेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' लक्षणांचा समारोप करताना सांगतात की, जोपर्यंत मानवी अंतःकरणात भौतिक विषयांची अभिलाषा असते, तोपर्यंत बुद्धी स्थिर होऊ शकत नाही. विषयांना येथे 'विख' (विष) म्हटले आहे, कारण ते आत्मिक शांतीचा नाश करतात. ज्या साधकाने जाणीवपूर्वक या मानसिक आसक्तीचा त्याग केला आहे, त्याचेच चित्त परमात्मस्वरूपात अढळ राहते. ही स्थिरता केवळ बाह्य नसून ती अंतर्मनातून आलेली असते.

दैनंदिन जीवनात मन एकाग्र करण्यासाठी अनावश्यक इच्छांवर नियंत्रण मिळवणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, अभ्यासाच्या वेळी मोबाईल किंवा खेळाचा विचार बाजूला सारून केवळ पुस्तकावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे 'विषय त्याग' करून बुद्धी स्थिर करणे होय.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, ज्याचे मन विषयांतून मुक्त झाले आहे त्याची बुद्धी कशी स्थिर असते, हे ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत.