🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला उपदेश करतात की, कर्मामुळे मी बांधला जाईन किंवा कर्माचे फळ काय मिळेल, हा जो मनाचा गोंधळ (झकविली) आहे, तो तू सोडून दे. 'कर्माच्या माथ्यावर पाय देणे' म्हणजे कर्माच्या अधीन न होता, फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्तव्य पार पाडणे. जेव्हा माणूस निष्काम भावनेने कर्म करतो, तेव्हा तो कर्माच्या बंधनापेक्षा श्रेष्ठ ठरतो आणि कर्मावर विजय मिळवतो.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मला काय मिळेल?' या विचारात अडकण्यापेक्षा आपले काम प्रामाणिकपणे पूर्ण करावे. उदाहरणार्थ, खेळाडूने हरण्याच्या भीतीपेक्षा खेळाचा आनंद घेऊन सर्वोत्तम कामगिरी करण्यावर लक्ष द्यावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या फळाच्या चिंतेतून मुक्त होऊन धैर्याने आपले कर्तव्य बजावण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपले विहित कर्तव्य पार पाडताना त्यातून काय मिळेल या फळाची आशा करू नये. फळाची आसक्ती माणसाला लोभ आणि दुःखात अडकवते. तसेच, कर्म करताना 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार बाळगणे हे बंधनाचे मुख्य कारण ठरते. जेव्हा आपण फळाची आशा सोडतो आणि अहंकार त्यागून कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला मोक्षाकडे नेते. हेच अर्जुनाला श्रीकृष्णाने सांगितलेले कर्माचे गुपित आहे.

विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना 'मला परीक्षेत किती गुण मिळतील' या चिंतेपेक्षा 'मी विषयाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास करेन' असा दृष्टिकोन ठेवणे म्हणजे फळाची आशा सोडणे होय.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत, ज्यात फळ आणि अहंकार या दोन्हीच्या त्यागावर भर दिला आहे.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज आत्मस्वरूपाचे वर्णन करतात. आत्मा हा अकर्ता आहे. जेव्हा मनुष्याला आत्मज्ञान होते, तेव्हा त्याच्यातील 'मी करतो' हा अहंकार (कर्तृत्व) आणि 'मी करून घेतो' (कारयितृत्व) ही भावना नष्ट होते. अशा स्थितीत केलेली क्रिया ही कर्म न ठरता केवळ एक नैसर्गिक व्यापार ठरते, ज्यामुळे व्यक्ती कर्माच्या फळाला बांधील राहत नाही. हेच खरे संन्यासयोगाचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मीच हे केले' असा अहंकार टाळावा. उदाहरणार्थ, एखाद्याला मदत केल्यावर 'मी उपकार केले' असे न वाटता, ती आपली जबाबदारी होती असे मानल्यास मन शांत राहते आणि अहंकार वाढत नाही.

ज्ञानेश्वर महाराज आत्म्याच्या अकर्तेपणाचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत, जिथे अहंकार नसल्यामुळे कर्माचे बंधन उरत नाही.