🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीचे लक्षण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्या साधकाने आपल्या ज्ञानेंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे परावृत्त केले आहे, तोच ज्ञानी होय. 'पांगु' म्हणजे परावलंबित्व किंवा लाचारी. जोपर्यंत मनुष्य इंद्रियांच्या आहारी जातो, तोपर्यंत तो त्यांचा गुलाम असतो. जेव्हा हा गुलामगिरीचा पाश तुटतो आणि इंद्रिये पूर्णपणे ताब्यात येतात, तेव्हाच त्या व्यक्तीची बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर होते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण रागाच्या भरात चुकीचे शब्द न बोलता स्वतःवर संयम ठेवतो, तेव्हा आपण या ओवीतील 'इंद्रिय निग्रह' तत्त्वाचा वापर करत असतो. उदाहरणार्थ, सोशल मीडियाच्या मोहात न पडता अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या जीवनात जे जे नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) आहे आणि जे परिस्थितीनुसार किंवा काळाच्या ओघात आपल्यासमोर कर्तव्य म्हणून आले आहे, अशा कर्मांचा त्याग करू नये. 'विहित' कर्म म्हणजे जे शास्त्राने किंवा धर्माने विहित केलेले आहे. अशी कर्मे फळाची आशा न ठेवता केवळ कर्तव्य भावनेने करणे हाच खरा मार्ग आहे. कर्माचा कंटाळा करणे किंवा जबाबदारी टाळणे हे प्रगतीच्या मार्गातील अडथळे आहेत.

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही एक कर्मचारी आहात आणि तुमच्याकडे एखादे कठीण काम आले आहे, तर ते काम टाळण्याऐवजी आपली जबाबदारी समजून पूर्ण निष्ठेने करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून विहित कर्माचे समर्थन करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जो मनुष्य बाह्यतः सर्व कर्मे करत असूनही अंतर्यामी अलिप्त असतो, त्यालाच कर्मामध्ये अकर्म दिसते. तो गोंधळून न जाता हे जाणतो की आत्मा अकर्ता आहे. असा पुरुष कर्माच्या फळाला किंवा बंधनाला चिकटत नाही. ही स्थिती प्राप्त झालेला मनुष्यच जगामध्ये 'पुरुषोत्तम' म्हणजेच सर्वश्रेष्ठ मानला जातो, कारण त्याने कर्माचे मर्म जाणलेले असते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा अहंकार न ठेवता, आपले कर्तव्य म्हणून आनंदाने काम करावे. उदाहरणार्थ, खेळाडूने विजयाचा विचार न करता केवळ खेळाचा आनंद घेऊन खेळावे.

ज्ञानी पुरुष कर्माकडे कशा दृष्टीने पाहतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.