🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जोपर्यंत मनात संशय असतो, तोपर्यंत आत्मज्ञान प्राप्त होत नाही. ज्ञानाच्या प्रकाशाने जेव्हा संशयाचा अंधार पूर्णपणे नष्ट होतो, तेव्हा साधकाला कोठेही बाहेर शोध घेण्याची गरज उरत नाही. तो स्वतःमध्येच परमात्म्याचा अनुभव घेतो. ही अवस्था अत्यंत सुखकारक आणि नैसर्गिक असते. संशय हा ज्ञानाचा शत्रू आहे, तो नष्ट झाला की आत्मसुख आपोआप प्राप्त होते.

दैनंदिन जीवनात कोणत्याही कामात यश मिळवण्यासाठी मनातील शंका दूर करणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या विद्यार्थ्याने विषयातील शंका दूर केल्या, तर त्याला तो विषय सोपा वाटतो आणि तो आत्मविश्वासाने परीक्षेत यश मिळवतो.

ज्ञानाच्या प्रकाशाने संशयाचा पूर्ण नाश झाल्यावर साधकाला मिळणाऱ्या आत्मसुखाचे वर्णन येथे केले आहे.

या ओवीमध्ये ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला 'बुद्धियोग' किंवा 'ज्ञानयोग' का महत्त्वाचा आहे हे सांगत आहेत. कर्माचे स्वरूप हे मुळात बंधनकारक असते कारण प्रत्येक कर्माला फळ असते. जेव्हा मनुष्य फळाच्या आशेने कर्म करतो, तेव्हा तो त्या कर्माच्या चक्रात अडकतो. ज्ञानेश्वर महाराज सुचवतात की, जर कर्माच्या या बंधनाची भीती वाटत असेल, तर ज्ञानाचा आश्रय घेणे हाच सर्वोत्तम मार्ग आहे. ज्ञान म्हणजे हे जाणणे की आत्मा अकर्ता आहे. या जाणिवेने केलेले कर्म मनुष्याला लिप्त करत नाही.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा कामाच्या निकालामुळे तणावात असतो. उदाहरणार्थ, एखादा प्रकल्प पूर्ण करताना 'जर हा यशस्वी झाला नाही तर काय होईल?' ही भीती आपल्याला सतावते. अशा वेळी ज्ञानेश्वर महाराजांचा हा सल्ला मोलाचा ठरतो: निकालाची चिंता करण्यापेक्षा, ते काम पूर्ण करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या कौशल्यावर आणि ज्ञानावर लक्ष केंद्रित करा. यामुळे कामाचा दर्जा सुधारतो आणि मनाला शांती मिळते.

कर्माच्या बंधनापासून मुक्त होण्यासाठी श्रीकृष्ण अर्जुनाला ज्ञानाचा मार्ग स्वीकारण्याचा उपदेश करत आहेत.

ज्ञानेश्वरीच्या तिसऱ्या अध्यायात संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा उपदेश करत आहेत. ते म्हणतात की, माणसाने कर्माचा त्याग करू नये, तर कर्माच्या फळाचा आणि 'मी कर्ता आहे' या अहंकाराचा त्याग करावा. 'नि:संगु' होणे म्हणजे कर्मात न अडकणे. जेव्हा आपण आपले विहित कर्तव्य (जे आपल्या वाट्याला आले आहे) कोणत्याही स्वार्थाशिवाय करतो, तेव्हा ते कर्मच 'योग' बनते. अर्जुनासाठी युद्ध हे त्याचे विहित कर्म होते, म्हणून त्याला ते नि:संग होऊन करण्यास सांगितले आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मला यातून काय मिळेल' यापेक्षा 'मी माझे काम किती उत्तम प्रकारे करू शकतो' यावर लक्ष देणे म्हणजे नि:संग होणे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेत किती गुण मिळतील या चिंतेपेक्षा विषयाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी प्रामाणिकपणे अभ्यास करावा.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले विहित कर्तव्य पार पाडण्याचा सल्ला देत आहेत, याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.