🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अद्वैत सिद्धांताचे मर्म उलगडून दाखवतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे आकाशात कधीकधी आकाशाचाच आभास (उदा. निळेपण किंवा पोकळी) निर्माण होतो आणि तो शेवटी आकाशातच विरून जातो, त्याप्रमाणे या सृष्टीचा जो भास होतो, तो शेवटी आत्मतत्त्वातच विलीन होतो. आत्मा हा स्वयंप्रकाशित आहे. जेव्हा साधकाला आत्मज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा त्याला समजते की जे काही दिसत आहे ते सर्व त्या एकाच आत्मतत्त्वाचे रूप आहे. ज्ञाता, ज्ञेय आणि ज्ञान हे सर्व एकाच चैतन्यात एकरूप होतात.

आपल्या दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा बाह्य गोष्टींना स्वतःपासून वेगळे मानतो, ज्यामुळे द्वेष किंवा भीती निर्माण होते. पण जर आपण हे लक्षात घेतले की सर्व सजीव एकाच ईश्वरी शक्तीचा अंश आहेत, तर आपल्यातील भेद संपतील. उदाहरण: समुद्राच्या लाटा समुद्रापेक्षा वेगळ्या नसतात, हे समजणे म्हणजे अद्वैत भाव होय.

संत ज्ञानेश्वर महाराज आकाशाच्या दृष्टांतातून आत्म्याचे अद्वैत आणि स्वयंप्रकाशित स्वरूप स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाच्या अलिप्ततेचे सुंदर वर्णन करतात. ज्याला आत्मज्ञान झाले आहे, असा पुरुष जगाच्या दृष्टीने कर्मे करताना दिसला तरी, त्याच्या मनात 'मी कर्ता आहे' असा अहंकार नसतो. त्यामुळे कर्माचे फळ किंवा कर्माचा दोष (विटाळ) त्याला स्पर्श करू शकत नाही. माउलींनी येथे सूर्याचे उदाहरण दिले आहे. सूर्य तळ्यात किंवा नदीत प्रतिबिंबित होतो, पण पाणी सूर्याला ओले करू शकत नाही. उलट, सूर्यच त्या पाण्याला प्रकाशित करतो. त्याचप्रमाणे, ज्ञानी पुरुष संसारात राहून सर्व व्यवहार करतो, पण तो कर्माच्या बंधनात अडकत नाही, कारण त्याचे अस्तित्व कर्माच्या पलीकडे असते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, आपले कर्तव्य पार पाडावे. जसे की, एखाद्याला मदत केल्यावर त्या बदल्यात कौतुकाची अपेक्षा न ठेवणे, म्हणजे कर्माच्या विटाळापासून दूर राहणे होय.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत की आत्मज्ञानी पुरुष कर्माच्या फळापासून आणि दोषांपासून कसा मुक्त राहतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या प्रसंगाचे वर्णन करत आहेत. अर्जुनाने आपला रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी उभा करण्यास सांगितल्यानंतर, तो समोरच्या सैन्याचे निरीक्षण करतो. या ओवीत असे सांगितले आहे की, कौरवांच्या बाजूने लढणारे भीष्म पितामह आणि द्रोणाचार्य यांच्यासारखे महान आणि अनुभवी योद्धे त्या सैन्याचे मुख्य आधारस्तंभ होते. हे सैन्य केवळ संख्येने मोठे नव्हते, तर त्यात अत्यंत सामर्थ्यवान सेनापतींचा समावेश होता, जे अर्जुनासाठी मोठे आव्हान होते.

कोणतेही मोठे कार्य सुरू करण्यापूर्वी आपल्या समोर असलेली आव्हाने आणि प्रतिस्पर्ध्यांची ताकद यांचे अचूक आकलन करणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, एखाद्या स्पर्धेत उतरण्यापूर्वी आपल्या प्रतिस्पर्ध्यांच्या बलस्थानांचा अभ्यास करणे यश मिळवण्यासाठी गरजेचे असते.

संजय धृतराष्ट्राला कौरव सैन्याचे वर्णन करून सांगत आहे, ज्यात भीष्म आणि द्रोणांसारख्या महारथींच्या उपस्थितीचा उल्लेख आहे.