🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत खऱ्या संन्याशाची व्याख्या करतात. ते म्हणतात की, केवळ बाह्य त्याग म्हणजे संन्यास नव्हे. ज्याच्या मनात एखादा विचार किंवा संकल्प निर्माण होतो, पण त्या संकल्पाच्या ठिकाणीच ज्याला वैराग्य प्राप्त झाले आहे, तोच खरा संन्यासी आहे. म्हणजेच, मनात इच्छा निर्माण होऊनही त्या इच्छेला चिकटून न राहता, तिथेच अलिप्तता बाळगणे हे संन्यासाचे खरे लक्षण आहे. अशा व्यक्तीला संकल्पाचा मोह होत नाही.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्याला एखादी गोष्ट हवीशी वाटते (संकल्प), पण ती मिळाली नाही तरी आपण शांत राहतो आणि त्या इच्छेचा त्याग करतो, तेव्हा आपण या तत्त्वाचे पालन करतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेत हवे तसे गुण मिळाले नाहीत तरी निराश न होता पुन्हा प्रयत्न करणे हे एक प्रकारचे मानसिक वैराग्यच आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज खऱ्या संन्याशाची आंतरिक स्थिती स्पष्ट करत आहेत, जिथे शारीरिक त्यागापेक्षा मानसिक अलिप्ततेला महत्त्व दिले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा) उत्तम उदाहरण देतात. कासव जेव्हा संकटाची चाहूल लागते किंवा जेव्हा त्याला इच्छा होते, तेव्हा आपले पाय आणि डोके सहजपणे आपल्या कडक कवचात ओढून घेते. त्याचप्रमाणे, ज्याने स्वतःच्या मनावर विजय मिळवला आहे, तो साधक बाह्य जगातील प्रलोभने किंवा विषयांकडे धावणाऱ्या आपल्या इंद्रियांना (डोळे, कान, जीभ इ.) कोणत्याही कष्टाशिवाय आवरतो. हे इंद्रियनिग्रह जबरदस्तीने नसून ते आत्मज्ञानाच्या बळावर अत्यंत सहजतेने घडते.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण महत्त्वाचे काम करत असतो आणि मोबाईल किंवा टीव्हीमुळे आपले लक्ष विचलित होते, तेव्हा कासवाप्रमाणे आपली इंद्रिये त्या विषयापासून बाजूला करून पुन्हा कामावर लक्ष केंद्रित करणे, हे या ओवीचे शिक्षण आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, इंद्रियांवर ताबा कसा मिळवावा हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (स्थिर बुद्धीच्या) अवस्थेचे सुंदर वर्णन करतात. पावसाळ्यात सर्व बाजूंनी नद्यांचे पाणी वेगाने समुद्रात येते, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही. तो आपल्या गांभीर्यात स्थिर असतो. त्याचप्रमाणे, ज्याचे मन आत्मस्वरूपात स्थिर झाले आहे, त्याच्यासमोर जगातील सर्व प्रलोभने किंवा विषय आले तरी त्याचे मन डळमळीत होत नाही. तो आपल्या आंतरिक शांतीमध्ये कायम स्थिर राहतो. केवळ असाच मनुष्य खरी शांती प्राप्त करू शकतो, जो वासनांच्या मागे धावत नाही.

दैनंदिन जीवनात आपल्यावर अनेक संकटे येतात किंवा अनेक प्रलोभने आपल्याला आकर्षित करतात. अशा वेळी समुद्रासारखे गंभीर आणि शांत राहून आपल्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळो वा अपयश, दोन्ही स्थितीत मन शांत ठेवून पुढच्या वाटचालीचा विचार करणे.

स्थितप्रज्ञाची बुद्धी कशी अचल असते, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देतात.