🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जोपर्यंत मनुष्याला आत्मस्वरूपाचा आनंद मिळत नाही, तोपर्यंत तो बाह्य विषयांकडे धाव घेतो. पण जेव्हा साधकाला अंतरातील आत्मसुखाची गोडी लागते आणि तो त्यात पूर्णपणे तृप्त होतो, तेव्हा त्याला बाह्य विषयांचे आकर्षण उरत नाही. विषयांचा उपभोग हा विषासारखा आहे. एकदा का आत्मसुखाचे अमृत मिळाले की, इंद्रियांच्या गरजा आणि त्यांचे अस्तित्व यांचा सहज विसर पडतो. ही स्थिती बळजबरीने इंद्रिये रोखून येत नाही, तर आंतरिक समाधानाने आपोआप प्राप्त होते.

जेव्हा आपण एखाद्या ध्येयात किंवा कामात पूर्णपणे मग्न होतो, तेव्हा आपल्याला आजूबाजूच्या गोष्टींचा विसर पडतो. उदाहरणार्थ, अभ्यासात रमलेल्या विद्यार्थ्याला खेळाचा मोह होत नाही.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, आत्मसुखाची प्राप्ती झाल्यावर इंद्रियांची ओढ कशी संपते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सामाजिक नेतृत्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात ज्यांना 'समर्थ' किंवा श्रेष्ठ मानले जाते, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे सामान्य लोकांचे लक्ष असते. सामान्य माणसाला धर्माचे किंवा तत्त्वज्ञानाचे सूक्ष्म ज्ञान नसते, त्यामुळे तो पुस्तकांपेक्षा जिवंत आदर्शांकडे पाहून शिकतो. जर एखादा ज्ञानी किंवा अधिकारवाणी असलेला पुरुष चुकीचे वागला, तर समाजही भरकटू शकतो. म्हणून, लोकसंग्रहासाठी (समाजाच्या कल्याणासाठी) श्रेष्ठ व्यक्तीने अत्यंत जबाबदारीने आणि शिस्तीने वागणे आवश्यक आहे.

आपल्या घरातील मोठी माणसे किंवा शाळेतील शिक्षक जसे वागतात, तसेच मुले शिकतात. जर आपण स्वतः शिस्त पाळली, तर आपल्या हाताखालील लोकही शिस्त पाळतील. उदाहरण: जर पालकांनी कचरा कुंडीत टाकला, तर मुलेही तेच शिकतील.

श्रेष्ठ व्यक्तींच्या आचरणाचा सामान्य लोकांवर कसा प्रभाव पडतो आणि आदर्श घालून देणे का महत्त्वाचे आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्या साधकाने आपल्या मनावर पूर्ण ताबा मिळवला आहे, त्याला बाह्य जगातील प्रलोभने घाबरवू शकत नाहीत. इंद्रियांचा स्वभावच विषयांकडे (जसे की चव, रूप, शब्द) धावण्याचा असतो. परंतु, जर मन बुद्धीच्या आणि आत्म्याच्या नियंत्रणात असेल, तर ही इंद्रिये साधकाला विचलित करू शकत नाहीत. हे म्हणजे एखाद्या निष्णात सारथ्याने लगाम हाती धरलेल्या घोड्यांसारखे आहे; घोडे धावतात खरे, पण ते रथाला चुकीच्या मार्गावर नेऊ शकत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात, जर आपण आपल्या मनावर ताबा ठेवला, तर सोशल मीडिया किंवा बाह्य आकर्षणे आपल्याला आपल्या ध्येयापासून विचलित करू शकत नाहीत. उदाहरणार्थ, अभ्यासाच्या वेळी मोबाईल जवळ असूनही त्यावर लक्ष न देता एकाग्र राहणे.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे सांगताना, ज्याने मनावर विजय मिळवला आहे त्याला इंद्रिये कशी बाधत नाहीत, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.