🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याला मोक्ष मिळवण्यासाठी किंवा ईश्वराची प्राप्ती करण्यासाठी घरदार सोडून अरण्यात जाण्याची किंवा कठीण देहदंड सोसण्याची गरज नाही. आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) प्रामाणिकपणे आणि निष्ठेने पार पाडणे, हेच सर्वात मोठे 'तप' आहे. अर्जुनाला युद्धाच्या प्रसंगी आपले क्षात्रधर्म पाळणे हेच त्याचे तप असल्याचे सांगून महाराज त्याला कर्तव्याप्रती जागृत राहण्याचा संदेश देतात.

दैनंदिन जीवनात आपण जे काही काम करतो, मग ते शिक्षण असो वा नोकरी, ते पूर्ण निष्ठेने करणे म्हणजेच देवाची सेवा आहे. उदाहरणार्थ: एका विद्यार्थ्याने केवळ परीक्षेसाठी न वाचता ज्ञान मिळवण्यासाठी प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे हेच त्याचे 'तप' आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला युद्धासाठी प्रवृत्त करत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज स्वधर्माचे महत्त्व या ओवीतून स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ब्रह्माचे शाश्वत आणि निर्विकार स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, हे संपूर्ण दृश्य विश्व ज्या मूळ तत्त्वातून निर्माण झाले आहे आणि प्रलयाच्या वेळी ज्यामध्ये विलीन होते, ते 'परब्रह्म' आहे. सृष्टीची उत्पत्ती, स्थिती आणि लय हे चक्र सतत चालू असते, परंतु या सर्वांचा आधार असलेले ब्रह्म मात्र अविनाशी आहे. काळाच्या ओघात सर्व काही नष्ट झाले तरी ब्रह्माच्या स्वरूपात कोणताही बदल होत नाही, ते त्रिकालाबाधित सत्य आहे.

आयुष्यात येणारी संकटे किंवा बदल हे तात्पुरते असतात, हे समजून घेऊन आपण आपल्यातील स्थिर आत्मतत्त्वावर विश्वास ठेवला पाहिजे. उदाहरण: परीक्षेत अपयश आले तरी खचून न जाता, आपले ज्ञान आणि क्षमता शाश्वत आहेत हे ओळखून पुन्हा प्रयत्न करणे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज विश्वाचे मूळ कारण असलेल्या ब्रह्माचे अविनाशी स्वरूप सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वरीच्या या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाचे अत्यंत सूक्ष्म लक्षण सांगत आहेत. केवळ बाह्यतः विषयांचा त्याग करणे म्हणजे संयम नव्हे. खरा संयम तोच, जिथे मनाच्या कोपऱ्यातही विषयांची ओढ किंवा त्यांचे स्मरण उरत नाही. जेव्हा साधकाचे अंतःकरण पूर्णपणे शुद्ध होते आणि वासनांचा लवलेशही उरत नाही, तेव्हाच त्याला शाश्वत शांती प्राप्त होते. ही अवस्था म्हणजे केवळ कृतीतून नव्हे, तर विचारांतूनही मुक्त होणे होय.

दैनंदिन जीवनात, जर आपण एखादी वाईट सवय सोडण्याचा प्रयत्न करत असू, तर ती गोष्ट समोर नसतानाही तिचे विचार मनात न येणे, हीच आपली खरी प्रगती आहे. उदाहरणार्थ, उपवास करताना अन्नाचे सारखे विचार मनात येणे म्हणजे मनाचा ताबा नसणे होय.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज मनाच्या पूर्ण शुद्धतेचे वर्णन करत आहेत.