🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, असा पुरुष देहाने कर्मे करत असतानाही त्याच्या मनात 'मी कर्ता आहे' असा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे भाजलेले बी पुन्हा उगवू शकत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानयुक्त बुद्धीने केलेले कर्म फळ देण्यास किंवा बंधनास कारणीभूत ठरत नाही. त्याची सर्व शारीरिक हालचाल ही केवळ लोकसंग्रहासाठी असते, पण ती कर्माच्या श्रेणीत येत नाही कारण त्यात आसक्ती नसते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा अहंकार न ठेवता, ते आपले कर्तव्य म्हणून केल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना केवळ गुणांसाठी न करता ज्ञान मिळवण्यासाठी केल्यास त्यांना अभ्यासाचा कंटाळा येत नाही.

आत्मज्ञानी पुरुषाची कर्मे त्याला कशी बाधत नाहीत, याचे वर्णन येथे केले आहे.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज आत्मस्वरूपाचे वर्णन करतात. आत्मा हा अकर्ता आहे. जेव्हा मनुष्याला आत्मज्ञान होते, तेव्हा त्याच्यातील 'मी करतो' हा अहंकार (कर्तृत्व) आणि 'मी करून घेतो' (कारयितृत्व) ही भावना नष्ट होते. अशा स्थितीत केलेली क्रिया ही कर्म न ठरता केवळ एक नैसर्गिक व्यापार ठरते, ज्यामुळे व्यक्ती कर्माच्या फळाला बांधील राहत नाही. हेच खरे संन्यासयोगाचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मीच हे केले' असा अहंकार टाळावा. उदाहरणार्थ, एखाद्याला मदत केल्यावर 'मी उपकार केले' असे न वाटता, ती आपली जबाबदारी होती असे मानल्यास मन शांत राहते आणि अहंकार वाढत नाही.

ज्ञानेश्वर महाराज आत्म्याच्या अकर्तेपणाचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत, जिथे अहंकार नसल्यामुळे कर्माचे बंधन उरत नाही.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला मोहापासून सावध करत आहेत. अर्जुन आपल्या नातेवाईकांच्या प्रेमापोटी कर्तव्यापासून विचलित झाला होता. ज्ञानेश्वर म्हणतात की, हा मोह तुला सत्यापासून दूर नेत आहे, तुला फसवित आहे. ज्ञानी माणसाने अशा मोहाच्या आहारी जाऊन शोक करणे योग्य नाही. म्हणून सर्व दुःख बाजूला सारून, जे विहित कर्म (युद्ध/कर्तव्य) समोर उभे आहे, ते पार पाडणे हेच तुझे खरे कर्तव्य आहे.

जेव्हा आपण भावनेच्या भरात आपले कर्तव्य विसरतो, तेव्हा हे वचन आपल्याला योग्य मार्ग दाखवते. उदाहरणार्थ: एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या वेळी भीतीमुळे रडत न बसता, शोक सोडून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे 'उचित' कर्म करणे होय.

अर्जुन मोहामुळे युद्धापासून परावृत्त होत असताना, श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वरांच्या शब्दांत) त्याला शोक सोडून कर्तव्य बजावण्यास सांगत आहेत.