🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या प्रतिसादाचे वर्णन करतात. अर्जुन रणांगणावर उभा राहून तत्त्वज्ञानाच्या आणि धर्माच्या मोठ्या गोष्टी करत होता, परंतु त्याचे मन मोहाने आणि शोकाने ग्रासलेले होते. श्रीकृष्ण हसले कारण अर्जुनाचा हा विरोधाभास त्यांना स्पष्ट दिसत होता. तो ज्ञानी असल्यासारखा बोलत होता, पण त्याचे वागणे अज्ञानाचे होते. हे हसणे अर्जुनाचा अहंकार दूर करण्यासाठी आणि त्याला वास्तवाची जाणीव करून देण्यासाठी होते. आत्मस्वरूपाचे ज्ञान नसलेला माणूसच असा शोक करतो, हे श्रीकृष्ण सुचवत आहेत.

जेव्हा एखादी व्यक्ती खूप माहिती असल्याचा आव आणते पण प्रत्यक्ष कृती करताना गोंधळते, तेव्हा तिला वास्तवाची जाणीव करून देण्यासाठी या ओवीचा संदर्भ दिला जातो. उदाहरणार्थ, आरोग्यावर मोठे भाषण देणाऱ्या व्यक्तीने स्वतः व्यायामाचा कंटाळा केल्यास ही ओवी लागू होते.

अर्जुनाने युद्धाला नकार देऊन जो शोक व्यक्त केला, त्यावर श्रीकृष्ण त्याला उपदेश करण्यासाठी सुरुवात करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने गोंधळून न जाता आपल्या वाट्याला आलेले 'उचित' म्हणजे योग्य कर्म आणि 'विहित' म्हणजे शास्त्राने किंवा निसर्गाने नेमून दिलेले कर्तव्य पार पाडावे. स्वधर्माचे पालन करणे आणि आपली जबाबदारी प्रामाणिकपणे पार पाडणे, हेच जीवनात शाश्वत सुख मिळवण्याचे गुपित आहे. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा, फळाची अपेक्षा न ठेवता विहित कर्म करणे हाच मोक्षाचा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात, जर एखादा विद्यार्थी केवळ परीक्षेच्या निकालाची चिंता न करता आपला अभ्यास (विहित कर्म) प्रामाणिकपणे करत असेल, तर त्याला मानसिक समाधान मिळते. हेच सुखी जीवनाचे सूत्र आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्वधर्माचे आणि विहित कर्माचे महत्त्व समजावून सांगत असताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण देत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि शरीराचे नश्वरत्व हा सृष्टीचा अटळ नियम आहे. अर्जुनाने युद्धाच्या प्रसंगी आपल्या नातेवाईकांच्या मृत्यूच्या कल्पनेने व्याकुळ होऊ नये, कारण आत्मा कधीही मरत नाही. जे सत्य आहे ते कधी बदलत नाही आणि जे असत्य (नाशवंत) आहे ते टिकत नाही. हा सिद्धांत 'आदिअंती' म्हणजे सर्व काळात सत्य आहे. त्यामुळे विनाकारण शोक करणे हे अज्ञानाचे लक्षण आहे. आत्म्याचे स्वरूप अचिंत्य असल्याने त्यावर तर्क करण्यापेक्षा ते अनुभवणे महत्त्वाचे आहे.

जेव्हा आपण प्रिय व्यक्तीला गमावतो किंवा जीवनात मोठे बदल होतात, तेव्हा हे लक्षात ठेवले पाहिजे की बदल हा निसर्गाचा नियम आहे. उदाहरण: परीक्षेत अपयश आल्यावर खचून न जाता, 'हे यश-अपयश तात्पुरते आहे' असे समजून पुन्हा जोमाने प्रयत्न करणे.

अर्जुन युद्धाच्या प्रसंगी मोहग्रस्त झाला असताना, श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वर महाराजांच्या निरूपणातून) त्याला आत्म्याचे शाश्वत स्वरूप समजावून सांगत आहेत.