🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, समाजात जे प्रभावशाली, ज्ञानी किंवा समर्थ लोक असतात, त्यांच्या कृतीचा प्रभाव सर्वसामान्यांवर पडतो. 'यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः' या भगवद्गीतेतील तत्त्वाचा हा विस्तार आहे. जर एखादी श्रेष्ठ व्यक्ती नीतिमत्तेने आणि कर्तव्याने वागली, तर समाज आपोआपच त्या मार्गाचे अनुसरण करतो. नेत्याचे किंवा मार्गदर्शकाचे वर्तन हे समाजासाठी एक 'प्रमाण' (Standard) ठरते, म्हणून जबाबदार व्यक्तींनी नेहमी आदर्श आचरण ठेवले पाहिजे.

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील वडीलधारी मंडळी शिस्तीने आणि प्रेमाने वागली, तर मुलेही तसेच संस्कार आत्मसात करतात. उदाहरणार्थ, जर पालकांनी कचरा कुंडीत टाकला, तर मुलेही त्याचेच अनुकरण करतात.

श्रेष्ठ व्यक्तींच्या आचरणाचा समाजावर काय परिणाम होतो, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज भीष्म पितामहांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे वर्णन करतात. भीष्म हे कुरुवंशातील सर्वात ज्येष्ठ व्यक्ती होते, पण त्यांचे शौर्य एखाद्या तरुण सिंहाप्रमाणे होते. दुर्योधनाला धीर देण्यासाठी आणि युद्धाची घोषणा करण्यासाठी त्यांनी अत्यंत जोराने शंख फुंकला. हा शंखनाद त्यांच्या अफाट शक्तीचे आणि युद्धाप्रती असलेल्या निष्ठेचे दर्शन घडवतो. ज्ञानेश्वर महाराज येथे भीष्मांच्या आवाजाची तुलना सिंहाच्या गर्जनेशी करतात, जे त्यांच्या अजेय शक्तीचे प्रतीक आहे.

जीवनात जेव्हा आपण एखादे मोठे कार्य हाती घेतो, तेव्हा भीष्म पितामहांप्रमाणे पूर्ण आत्मविश्वासाने आणि निर्धाराने त्याची सुरुवात करावी. उदाहरण: नवीन व्यवसाय सुरू करताना किंवा परीक्षेला सामोरे जाताना मनात कोणतीही भीती न ठेवता धैर्याने पाऊल उचलणे.

संजय धृतराष्ट्राला कुरुक्षेत्रावरील युद्धाचे वर्णन सांगत आहे, जिथे भीष्म पितामह युद्धाची घोषणा करण्यासाठी शंख फुंकतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाची व्याख्या पूर्ण करतात. ते सांगतात की, ज्याप्रमाणे एखादी वस्तू आपल्या जागी पक्की बसलेली असते, त्याप्रमाणे ज्याचे मन विषयांच्या ओढीने विचलित होत नाही आणि आत्मस्वरूपात स्थिर राहते, तोच खरा ज्ञानी होय. ही स्थिरता केवळ बाह्य नसून ती अंतर्मनाची अढळ अवस्था आहे, जिथे सुख-दु:खाचे लाटा मनाला स्पर्श करू शकत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात, कठीण प्रसंगात किंवा परीक्षेच्या वेळी घाबरून न जाता मन शांत ठेवून निर्णय घेणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक शिक्षण आहे. उदाहरणार्थ, खेळात पराभव समोर दिसत असतानाही डगमगून न जाता शेवटपर्यंत शांतपणे खेळणारा खेळाडू स्थितप्रज्ञतेचा सराव करत असतो.

अर्जुनाने विचारलेल्या प्रश्नाला उत्तर देताना श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वर महाराजांच्या शब्दांतून) स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे आणि त्याच्या मनाची स्थिती स्पष्ट करत आहेत.