🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. जो साधक आपल्या कर्माच्या फळाची आसक्ती पूर्णपणे त्यागून देतो, तो आत्मस्वरूपात सदैव तृप्त असतो. त्याला बाह्य जगातील कोणत्याही आधाराची किंवा लाभाची अपेक्षा नसते. असा मनुष्य जरी जगाच्या दृष्टीने सर्व प्रकारची कर्मे करत असला, तरी त्याच्या मनात 'मी करतोय' हा अहंकार नसल्यामुळे त्याला कर्माचे फळ किंवा पाप-पुण्य लागत नाही. त्याचे कर्म हे अकर्मासारखेच निष्काम असते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मला यातून काय मिळेल?' या विचारापेक्षा 'मी हे काम किती उत्तम करू शकतो' यावर लक्ष द्यावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची चिंता करण्यापेक्षा अभ्यासाच्या प्रक्रियेचा आनंद घेतल्यास त्यांना तणाव जाणवणार नाही.

निष्काम कर्म करणाऱ्या व्यक्तीला कर्माचे बंधन कसे लागत नाही, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने कर्माचा त्याग न करता कर्माच्या फळाचा त्याग करावा. जेव्हा एखादी व्यक्ती 'मी हे कर्म करतोय' हा अहंकार आणि 'मला याचे फळ मिळावे' ही आसक्ती सोडून देते, तेव्हा ती व्यक्ती 'नि:संग' होते. अशा प्रकारे केलेले कर्म हे बंधनास कारणीभूत न ठरता मोक्षाचे साधन बनते. 'अव्यंगु परम पुरुषु' म्हणजे ज्याच्यात कोणताही दोष नाही असा तो परमात्मा. नि:स्वार्थ बुद्धीने कर्तव्य पार पाडणे हाच परमेश्वरापर्यंत पोहोचण्याचा खरा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. अभ्यास करताना 'मला परीक्षेत पहिला नंबरच हवा' या दडपणाखाली न राहता, 'मला हा विषय उत्तम प्रकारे समजून घ्यायचा आहे' या भावनेने अभ्यास करणे म्हणजे फळाची आसक्ती सोडून कर्म करणे होय.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला अनासक्त राहून कर्म करण्याचे महत्त्व आणि त्यातून मिळणारी ईश्वरप्राप्ती समजावून सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून इंद्रियांच्या शक्तीचे आणि मनाच्या चंचलतेचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे समुद्रात प्रचंड वादळ सुटल्यावर नावेवरचा ताबा सुटतो आणि ती नाव सुरक्षितपणे किनाऱ्याला (थडिये) पोहोचू शकत नाही, उलट ती बुडण्याची भीती असते; त्याचप्रमाणे जर मन विषयांच्या आणि इंद्रियांच्या मागे धावू लागले, तर ते माणसाच्या विवेकाचा आणि बुद्धीचा नाश करते. साधकाने आपली बुद्धी स्थिर ठेवण्यासाठी इंद्रियांवर ताबा मिळवणे आवश्यक आहे, अन्यथा संसाराच्या वादळात जीवनरूपी नाव भरकटत जाते.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण एखाद्या महत्त्वाच्या कामावर लक्ष केंद्रित करण्याचा प्रयत्न करतो आणि मोबाईल किंवा इतर मनोरंजनामुळे आपले मन विचलित होते, तेव्हा आपण आपल्या ध्येयापासून दूर जातो. हे टाळण्यासाठी मनावर ताबा ठेवणे गरजेचे आहे.

इंद्रिये मनाला कशी भरकटवतात आणि त्यामुळे बुद्धीचा नाश कसा होतो, हे सांगताना माऊलींनी हे उदाहरण दिले आहे.