🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वैयक्तिक आवडी-निवडी, राग-द्वेष किंवा मनाचे तरंग (मनोधर्म) बाजूला सारले पाहिजेत. जे कर्म आपल्या वाट्याला आले आहे आणि जे शास्त्रशुद्ध पद्धतीने 'उचित' आहे, तेच करावे. जेव्हा आपण स्वधर्माचे पालन करतो, तेव्हा ते कर्म आपोआपच 'सद्धर्म' ठरते. मनाच्या लहरीनुसार वागण्यापेक्षा कर्तव्याला प्राधान्य देणे हाच खरा योग आहे.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्याला एखाद्या कामाचा कंटाळा येतो (मनोधर्म), तेव्हा तो आळस सोडून आपले कर्तव्य (उचित कर्म) पूर्ण करणे, जसे की विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा अभ्यास करणे.

ज्ञानेश्वर महाराज वैयक्तिक मानसिक पूर्वग्रह ओलांडून आपले कर्तव्य पार पाडण्याच्या आवश्यकतेचे स्पष्टीकरण देत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, भगवंताने सांगितलेला निष्काम कर्मयोगाचा मार्ग हा केवळ सिद्धांतात नसून तो आचरणात आणण्यासाठी आहे. जे साधक संशय न घेता आणि ईश्वराच्या शब्दावर पूर्ण विश्वास ठेवून आपली विहित कर्मे करतात, त्यांना ती कर्मे कधीही बाधत नाहीत. मत्सराचा अभाव आणि श्रद्धेचे बळ माणसाला संसाराच्या चक्रातून सोडवते. कर्माचे फळ मिळो वा न मिळो, कर्तव्याचे पालन करणे हाच खरा मोक्ष मार्ग आहे असे माऊली सुचवतात.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने आणि फळाची चिंता न करता काम करावे. उदाहरण: घरातील कामे करताना ती कटकट न मानता कुटुंबाची सेवा म्हणून आनंदाने करणे, ज्यामुळे मनाला शांती मिळते.

भगवान श्रीकृष्ण निष्काम कर्मयोगाच्या पालनाचे महत्त्व आणि त्याचे फळ अर्जुनाला सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या अंतिम अवस्थेचे वर्णन करतात. जेव्हा साधक आपल्या मनातील सर्व वासना आणि अहंकाराचा पूर्णपणे त्याग करतो, तेव्हा त्याला एक 'नि:सीम' म्हणजे सीमा नसलेली शांती मिळते. ही शांती केवळ तात्पुरती नसते, तर ती मनाचा स्थायी भाव (मनोधर्म) बनते. अशा स्थितीत पोहोचलेली व्यक्ती आणि परब्रह्म यांच्यात कोणताही फरक उरत नाही. तो स्वतःच ब्रह्मरूप होतो. ज्याप्रमाणे नदी सागराला मिळाल्यावर सागरच होते, तसाच हा ज्ञानी पुरुष स्वतःच परब्रह्म होऊन त्या आनंदाचा अनुभव घेतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण कोणतेही काम 'मी केले' असा अहंकार न ठेवता आणि फळाची अपेक्षा न करता करतो, तेव्हा आपल्याला खरी मनःशांती मिळते. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत केल्यावर त्याचे प्रदर्शन न करणे हीच खरी नि:स्वार्थी वृत्ती आहे.

हा श्लोक 'ब्राह्मी स्थिती'चे वर्णन करतो, जिथे साधक सर्व द्वैत सोडून परमात्म्याशी एकरूप होतो.