←
सोमवार, 20 जुलै 2026
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 378

म्हणोनि अर्जुना तूं पाहीं । या संन्यासासारिखें कांहीं । दुसरें पावन नाहीं । त्रिभुवनीं ॥

"Therefore, Arjuna, see for yourself; there is nothing as purifying as this renunciation in the three worlds."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
पाहीं Verb
Pahi
पहा किंवा लक्षात घे
See or observe
संन्यासासारिखें Noun
Sannyasasarikhe
संन्यासाप्रमाणे (फलाशा त्यागाप्रमाणे)
Like renunciation
पावन Adjective
Pavan
पवित्र
Holy or purifying
त्रिभुवनीं Noun
Tribhuvani
तिन्ही लोकात
In the three worlds

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, तू लक्षात घे की, या संन्यासासारखी (फलाशा त्यागण्यासारखी) पवित्र गोष्ट तिन्ही लोकात दुसरी कोणतीही नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत आहेत. येथे 'संन्यास' म्हणजे केवळ वस्त्रांचा त्याग नव्हे, तर बुद्धीने कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडणे होय. ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात की, ज्याप्रमाणे अग्नी सर्व अशुद्धता जाळून टाकतो, त्याप्रमाणे हा फलाशात्याग मनुष्याचे अंतःकरण शुद्ध करतो. या जगामध्ये किंवा स्वर्गादी तिन्ही लोकांमध्ये आत्मज्ञानायुक्त अशा या त्यागासारखी दुसरी कोणतीही पवित्र किंवा पावन करणारी गोष्ट नाही. हेच परम सत्य आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मला याचे काय फळ मिळेल' या चिंतेत न राहता, ते काम उत्तम प्रकारे करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता केवळ अभ्यासाच्या आनंदासाठी अभ्यास करणे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्म आणि बुद्धियोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून त्यागाची थोरवी स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 211

कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः । स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥

जेथ कर्मचि अकर्म होय । आणि अकर्मीं कर्मचि आहे । हे जयाचिये दिठी पाहे । तोचि पुरुषु ॥ २११ ॥

"Where action itself becomes inaction, and in inaction there is action; he who sees this with his vision, he alone is the realized man."

कर्मचि Noun
Karmachi
कर्मच
Action itself
अकर्म Noun
Akarma
कर्म नसणे किंवा निष्कामता
Inaction or selflessness
दिठी Noun
Dithi
दृष्टी किंवा नजर
Vision or insight
पाहे Verb
Pahe
पाहतो
Sees
पुरुषु Noun
Purushu
ज्ञानी मनुष्य
Wise person

💡 अर्थ

ज्याला कर्मामध्ये अकर्म (कर्म न करणे) आणि अकर्मामध्ये कर्म दिसते, तोच खरा ज्ञानी माणूस होय.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेतील चौथ्या अध्यायातील १८ व्या श्लोकाचे निरूपण करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य बाह्यतः कर्मे करत असतानाही अंतर्यामी अकर्ता राहतो (म्हणजेच कर्माच्या फळाची अपेक्षा ठेवत नाही), त्याला कर्मात 'अकर्म' दिसते. याउलट, जो मनुष्य बाह्यतः शांत बसलेला असतो पण मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प करत असतो, त्याच्या अकर्मातही 'कर्म' असते. ही सूक्ष्म दृष्टी ज्याच्याकडे आहे, तोच खरा योगी आणि ज्ञानी पुरुष होय.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता, आपले कर्तव्य पार पाडणे म्हणजे कर्मात अकर्म पाहणे होय. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या निकालाची चिंता न करता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे गहन तत्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे ज्ञानी पुरुषाची दृष्टी स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 78

यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥

म्हणौनि तोचि स्थिरप्रज्ञु । जो इंद्रियांचा निग्रहु । करूनि जाहला समर्थु । आत्मबोधीं ॥

"Therefore, he alone is of steady wisdom, who, having controlled the senses, has become capable in self-knowledge."

स्थिरप्रज्ञु Noun
Sthitaprajnu
ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा
One with steady wisdom
इंद्रियांचा Noun
Indriyancha
ज्ञानेंद्रियांचा
Of the senses
निग्रहु Noun
Nigrahu
संयम किंवा ताबा
Restraint or control
समर्थु Adjective
Samarthu
सक्षम किंवा शक्तिशाली
Capable or powerful
आत्मबोधीं Noun
Aatmabodhi
आत्मज्ञानामध्ये
In self-knowledge

💡 अर्थ

ज्याने आपल्या इंद्रियांवर पूर्ण ताबा मिळवला आहे आणि जो आत्मज्ञानामध्ये स्थिर झाला आहे, तोच खरा स्थिर बुद्धीचा (स्थिरप्रज्ञ) माणूस होय.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्याप्रमाणे कासव संकटकाळी आपले सर्व अवयव आपल्या कवचात ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक बाह्य विषयांच्या मोहातून आपली इंद्रिये पूर्णपणे काढून घेतो, त्याचीच बुद्धी स्थिर होते. केवळ बाह्यतः इंद्रिये रोखणे पुरेसे नाही, तर आत्मज्ञानाच्या बळावर ती अंतर्मुख करणे महत्त्वाचे आहे. असा पुरुष विषयांच्या अधीन न होता स्वतःच्या स्वरूपात मग्न असतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो, तेव्हा मोबाईल किंवा टीव्हीच्या आवाजाकडे दुर्लक्ष करून मनाला एकाग्र करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे. इंद्रियांवर ताबा मिळवल्याने कामात यश मिळते.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना संत ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा