🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाच्या मानसिक स्थितीचे आणि त्याच्या धोरणीपणाचे वर्णन करतात. अर्जुन हा केवळ एक पराक्रमी योद्धाच नव्हता, तर तो 'सज्ञान' म्हणजे विवेकी आणि ज्ञानी होता. युद्धाला प्रत्यक्ष सुरुवात होण्यापूर्वी, शत्रूची फळी आणि स्वतःची स्थिती यांचे अचूक आकलन करण्यासाठी तो रणांगणाच्या मध्यभागी अत्यंत एकाग्रतेने आणि सावधपणे (सावधान) उभा राहिला. हे त्याच्या युद्धाप्रती असलेल्या गांभीर्याचे आणि सूक्ष्म निरीक्षणाचे प्रतीक आहे.

कोणतेही महत्त्वाचे काम सुरू करण्यापूर्वी, परिस्थितीचे शांतपणे आणि सावधपणे निरीक्षण करणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, एखादा नवीन व्यवसाय सुरू करण्यापूर्वी बाजारातील परिस्थितीचा सखोल अभ्यास करणे यश मिळवण्यासाठी गरजेचे असते.

युद्ध सुरू होण्यापूर्वी अर्जुन दोन्ही सैन्यांचे निरीक्षण करण्यासाठी रणांगणाच्या मध्यभागी उभा राहतो, त्या प्रसंगाचे हे वर्णन आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्या साधकाने आपल्या अंतःकरणातून 'राग' (अति ओढ) आणि 'द्वेष' (तिरस्कार) या दोन्ही द्वंद्वांना कायमचे घालवून दिले आहे, त्याचे मन स्थिर होते. अशा स्थितीत, जरी त्याची इंद्रिये (डोळे, कान इ.) बाह्य जगातील विषयांच्या संपर्कात आली, तरी ती केवळ निसर्गनियमानुसार कार्य करतात. त्या विषयांचा मनावर कोणताही विकार किंवा आसक्ती निर्माण होत नाही. हे आत्मसंयमाचे सर्वोच्च शिखर आहे जिथे कर्म करूनही माणूस कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

दैनंदिन जीवनात, जर आपण एखाद्या व्यक्तीबद्दल किंवा गोष्टीबद्दल खूप जास्त आवड किंवा खूप जास्त तिरस्कार ठेवला नाही, तर आपण तणावमुक्त राहू शकतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी रडत न बसणे आणि जास्त मिळाले तरी हवेत न उडणे, हाच खरा समतोल आहे.

ज्या व्यक्तीने राग आणि द्वेष जिंकले आहेत, ती व्यक्ती जगात विषयांमध्ये वावरतानाही कशी अलिप्त राहते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मोक्षप्राप्तीसाठी कर्माची गती समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. कर्माचे तीन मुख्य प्रकार आहेत: १. विहित कर्म (जे शास्त्रानुसार योग्य आहे), २. विकर्म (जे निषिद्ध किंवा चुकीचे आहे) आणि ३. अकर्म (फळाची अपेक्षा न ठेवता केलेले कर्म किंवा कर्माचा अभाव). या तिन्हींमधील सूक्ष्म फरक ओळखणे कठीण असते, कारण कर्माची गती गहन आहे. केवळ बाह्य कृतीवरून कर्म ठरत नाही, तर त्यामागील हेतू महत्त्वाचा असतो.

दैनंदिन जीवनात आपण कोणतीही कृती करण्यापूर्वी ती योग्य (कर्म) आहे की अयोग्य (विकर्म) याचा विचार करावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेत प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे हे 'कर्म' आहे, पण कॉपी करणे हे 'विकर्म' आहे. फळाची चिंता न करता कर्तव्य पार पाडणे हे 'अकर्म' स्थितीकडे नेते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म, अकर्म आणि विकर्म यांतील सूक्ष्म फरक आणि कर्माची गहन गती समजावून सांगत आहेत.