🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला उपदेश करतात की, आत्म्याचे स्वरूप अविनाशी आहे आणि शरीर नश्वर आहे हे सत्य समजून घेतल्यावर शोक करणे चुकीचे आहे. अज्ञानी लोक शरीरालाच आत्मा मानतात आणि त्यामुळे मृत्यूच्या कल्पनेने दुःखी होतात. अर्जुन हा ज्ञानी असूनही मोहवश होऊन दुःख करत आहे, म्हणून महाराज त्याला बजावतात की सामान्य अज्ञानी माणसांसारखा तू मनामध्ये खेद करू नकोस. विवेकाने या मोहाचा त्याग कर.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला अपयश येते किंवा एखादी प्रिय वस्तू हरवते, तेव्हा आपण खूप दुःखी होतो. अशा वेळी हे लक्षात ठेवावे की परिस्थिती बदलणे हा निसर्गाचा नियम आहे. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाले तर रडत न बसता, अज्ञानाचा त्याग करून पुढच्या वेळी अधिक मेहनत घेण्याचा विचार करणे म्हणजे या ओवीचा सराव होय.

आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट केल्यानंतर, ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला अज्ञानामुळे होणारा शोक सोडून देण्याचा सल्ला देतात.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला उपदेश करत आहेत. अर्जुन युद्धाच्या प्रसंगी मोहाने ग्रासला गेला होता, ज्यामुळे तो आपले कर्तव्य विसरला होता. श्रीकृष्ण त्याला सांगतात की, हे 'अनंता' (अर्जुना), तू आता या भ्रमात अडकू नकोस. देहबुद्धीमुळे निर्माण झालेला हा जो नातेसंबंधांचा मोह आहे, तो तुला सत्यापासून दूर नेत आहे. म्हणून तू आपल्या मनातील हा गोंधळ झटकून टाक आणि आत्मस्वरूपाच्या ज्ञानाने सावध होऊन युद्धासाठी सज्ज हो.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात भावनेच्या भरात चुकीचा निर्णय घेतो, तेव्हा आपण स्वतःला सांगावे की मोहाच्या आहारी न जाता सावधपणे कर्तव्य पार पाडले पाहिजे. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी अभ्यासाऐवजी खेळण्याचा मोह टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याच्या भावनिक मोहातून बाहेर पडण्याचा आणि योद्धा म्हणून आपले कर्तव्य पार पाडण्यासाठी सावध होण्याचा सल्ला देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपले विहित कर्तव्य पार पाडताना त्यातून काय मिळेल या फळाची आशा करू नये. फळाची आसक्ती माणसाला लोभ आणि दुःखात अडकवते. तसेच, कर्म करताना 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार बाळगणे हे बंधनाचे मुख्य कारण ठरते. जेव्हा आपण फळाची आशा सोडतो आणि अहंकार त्यागून कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला मोक्षाकडे नेते. हेच अर्जुनाला श्रीकृष्णाने सांगितलेले कर्माचे गुपित आहे.

विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना 'मला परीक्षेत किती गुण मिळतील' या चिंतेपेक्षा 'मी विषयाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास करेन' असा दृष्टिकोन ठेवणे म्हणजे फळाची आशा सोडणे होय.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत, ज्यात फळ आणि अहंकार या दोन्हीच्या त्यागावर भर दिला आहे.