🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, ज्या साधकाने फळाची आशा पूर्णपणे सोडली आहे आणि ज्याचे चित्त आत्मस्वरूपात स्थिर झाले आहे, तो कर्माच्या बंधनातून मुक्त होतो. असा पुरुष केवळ शरीर टिकवण्यासाठी आवश्यक तेवढीच कर्मे करतो. त्याच्या मनात 'मी करतो' हा अहंकार नसल्यामुळे, त्याच्या हातून घडणारी कर्मे त्याला चिकटत नाहीत. ज्याप्रमाणे कमळाचे पान पाण्यात असूनही ओले होत नाही, त्याप्रमाणे असा पुरुष संसारात राहूनही कर्माच्या दोषांपासून अलिप्त राहतो.

आपल्या दैनंदिन जीवनात काम करताना फळाची अति चिंता न करता आपले कर्तव्य चोख बजावावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने केवळ जिंकण्याच्या दबावाखाली न खेळता खेळाचा आनंद घेऊन सर्वोत्तम कामगिरी करावी, जेणेकरून पराभवाचे दुःख त्याला छळणार नाही.

आत्मज्ञान प्राप्त झालेला पुरुष कर्माच्या फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्मे कशी करतो, याचे वर्णन येथे केले आहे.

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला उपदेश करत आहेत. आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व स्पष्ट केल्यानंतर, श्रीकृष्ण म्हणतात की आता शोक करण्याचे कोणतेही कारण उरलेले नाही. अर्जुनाने आपल्या विवेकाचा आणि बुद्धीचा वापर करून या सत्याचा स्वतःच्या मनात विचार करावा. अज्ञानामुळे होणारा मोह सोडून देऊन कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित करावे, असा हा गहन आशय आहे.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात अडकतो आणि रडत बसतो, तेव्हा ही ओवी आपल्याला स्वतःच्या बुद्धीने विचार करायला शिकवते. उदाहरण: परीक्षेत अपयश आले तर रडत न बसता, आपण कुठे कमी पडलो याचा शांतपणे विचार करून पुन्हा प्रयत्न करणे.

आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट केल्यानंतर, श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याच्या अनावश्यक शोकाबद्दल विचारत आहेत आणि त्याला विवेकाने विचार करण्यास प्रवृत्त करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला (आणि पर्यायाने मानवाला) कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने गोंधळून न जाता आपल्या वाट्याला आलेले 'उचित कर्म' म्हणजेच स्वधर्म ओळखला पाहिजे. जे कर्म नैतिकदृष्ट्या शुद्ध आहे आणि ज्याचे आचरण केल्याने समाजाचे व स्वतःचे कल्याण होते, त्यालाच 'सद्धर्म' म्हटले आहे. असे कर्म करताना फळाची अपेक्षा न ठेवता, आपले संपूर्ण चित्त त्या कामात ओतून, अत्यंत एकाग्रतेने ते पूर्ण करावे. मनाची ही एकाग्रता कर्माला भक्तीचे स्वरूप देते.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना तो केवळ गुण मिळवण्यासाठी न करता, आपले कर्तव्य समजून आणि विषयावर लक्ष केंद्रित करून करावा. उदाहरण: गणिताचा सराव करताना मोबाईल किंवा इतर विचारांकडे लक्ष न देता केवळ गणितावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे 'मन लावून उचित कर्म' करणे होय.

निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगताना, ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला त्याचे विहित कर्तव्य एकाग्रतेने पार पाडण्याचा उपदेश करत आहेत.