🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, आत्मज्ञानी पुरुष जगाच्या कल्याणासाठी सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे करतोय' असा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे सूर्याच्या अस्तित्वामुळे प्रकाश मिळतो, पण सूर्य स्वतःला प्रकाश देणारा 'कर्ता' मानत नाही, तसेच ज्ञानी पुरुषाचे असते. त्याच्या दृष्टीने कर्म आणि अकर्म यात फरक उरत नाही कारण त्याचे वैयक्तिक अस्तित्व ईश्वराशी एकरूप झालेले असते.

आपण अभ्यास करताना किंवा घरातील कामे करताना 'मी खूप कष्ट करतोय' असा विचार न करता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केले तर मनावर ताण येत नाही. उदाहरण: आई मुलांसाठी जेवण बनवते तेव्हा ती प्रेमापोटी करते, उपकार म्हणून नाही.

ज्ञानी मनुष्य कर्मे करूनही कर्माच्या बंधनातून कसा मुक्त राहतो, याचे विवेचन माऊलींनी येथे केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ आपल्या मनाला आवडते म्हणून कोणतेही काम करू नये, तर जे 'उचित' म्हणजे परिस्थितीनुसार योग्य आहे आणि जे 'विहित' म्हणजे शास्त्राने किंवा कर्तव्याने नेमून दिलेले आहे, तेच कर्म करावे. हे कर्म करताना ते 'उत्तम' प्रकारे म्हणजे पूर्ण कौशल्याने करावे, परंतु त्या कर्मापासून मिळणाऱ्या फळाची कोणतीही आशा (फळाशा) मनात ठेवू नये. जेव्हा आपण फळाचा त्याग करून कर्तव्य भावनेने कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची किंवा मार्कांची सतत चिंता न करता, केवळ आपला अभ्यास (जे त्यांचे विहित कर्तव्य आहे) प्रामाणिकपणे आणि उत्तम प्रकारे करणे, हे या ओवीचे उत्तम उदाहरण आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची आसक्ती न ठेवता आपले विहित कर्तव्य पार पाडण्याचे महत्त्व सांगत आहेत, त्याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज येथे देत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मोक्षप्राप्तीसाठी कर्माची गती समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. कर्माचे तीन मुख्य प्रकार आहेत: १. विहित कर्म (जे शास्त्रानुसार योग्य आहे), २. विकर्म (जे निषिद्ध किंवा चुकीचे आहे) आणि ३. अकर्म (फळाची अपेक्षा न ठेवता केलेले कर्म किंवा कर्माचा अभाव). या तिन्हींमधील सूक्ष्म फरक ओळखणे कठीण असते, कारण कर्माची गती गहन आहे. केवळ बाह्य कृतीवरून कर्म ठरत नाही, तर त्यामागील हेतू महत्त्वाचा असतो.

दैनंदिन जीवनात आपण कोणतीही कृती करण्यापूर्वी ती योग्य (कर्म) आहे की अयोग्य (विकर्म) याचा विचार करावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेत प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे हे 'कर्म' आहे, पण कॉपी करणे हे 'विकर्म' आहे. फळाची चिंता न करता कर्तव्य पार पाडणे हे 'अकर्म' स्थितीकडे नेते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म, अकर्म आणि विकर्म यांतील सूक्ष्म फरक आणि कर्माची गहन गती समजावून सांगत आहेत.