🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत गीतेच्या १८ व्या श्लोकाचा भावार्थ स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य बाह्यतः कर्मे करत असतानाही (उदा. चालणे, बोलणे) स्वतःला अकर्ता मानतो कारण त्याचे चित्त आत्मस्वरूपात स्थिर असते, तो कर्मात अकर्म पाहतो. याउलट, जो मनुष्य बाह्यतः काहीही न करता गप्प बसला आहे, पण ज्याच्या मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प चालू आहेत, तो अकर्मातही कर्म करत असतो. हे गुपित जो जाणतो, तोच खरा योगी होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता, ते आपले कर्तव्य म्हणून पार पाडणे आणि फळाची अपेक्षा न ठेवणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक शिक्षण आहे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना केवळ ज्ञानासाठी करणे, निकालाच्या चिंतेत न अडकणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील अत्यंत सूक्ष्म आणि गहन भेद समजावून सांगत आहेत, ज्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, बाह्य साधनांनी किंवा भौतिक वस्तूंनी केलेल्या यज्ञापेक्षा 'ज्ञानयज्ञ' श्रेष्ठ आहे. द्रव्यमय यज्ञात केवळ बाह्य वस्तूंची आहुती दिली जाते, परंतु ज्ञानयज्ञात साधक आपल्या अज्ञानाची आणि अहंकाराची आहुती देतो. सर्व कर्मांचा शेवट शेवटी आत्मज्ञानातच होतो. जेव्हा मनुष्याला आत्मज्ञान प्राप्त होते, तेव्हाच त्याच्या सर्व कर्मांचे सार्थक होते. हा यज्ञ बुद्धीला (प्रज्ञा) गोचर म्हणजेच आकलन होणारा असून तो मोक्षाचा मार्ग सुकर करतो.

दैनंदिन जीवनात केवळ यांत्रिकपणे कामे करण्यापेक्षा, आपण जे करतो त्यामागचे शास्त्र आणि ज्ञान समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, एखाद्याला केवळ पैसे देऊन मदत करण्यापेक्षा, त्याला स्वावलंबी होण्याचे शिक्षण (ज्ञान) देणे हा मोठा 'ज्ञानयज्ञ' आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला द्रव्यमय यज्ञापेक्षा ज्ञानयज्ञाचे श्रेष्ठत्व समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या आवडीनिवडीनुसार कर्म न करता, जे कर्म 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे 'विहित' (शास्त्राने किंवा धर्माने नेमून दिलेले) आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना मनामध्ये त्या कर्माच्या फळाबद्दल कोणतीही आसक्ती किंवा आशा नसावी. जेव्हा आपण फळाचा त्याग करून केवळ कर्तव्य भावनेने आणि पूर्ण कौशल्याने (उत्तम प्रकारे) कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही, तर मोक्षाकडे नेते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना केवळ पगार किंवा बक्षिसाचा विचार न करता, आपले काम किती अचूक आणि दर्जेदार होईल याकडे लक्ष द्यावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेत पहिला नंबर येईल की नाही या चिंतेपेक्षा, प्रत्येक विषयाचा अभ्यास उत्तम प्रकारे करण्यावर भर द्यावा.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा उपदेश करताना, फळाची आशा सोडून कर्तव्य कर्म कसे करावे हे सांगत आहेत.