🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, काम आणि क्रोध हे सर्व पापांचे मूळ आहेत. जोपर्यंत आपली इंद्रिये स्वैर असतात, तोपर्यंत मनुष्य मोहाच्या जाळ्यात अडकतो आणि चुकीची कर्मे करतो. म्हणून साधकाने प्रथम आपल्या इंद्रियांवर नियंत्रण मिळवले पाहिजे. जो आपल्या इंद्रियांना जिंकतो, तोच खऱ्या अर्थाने पापांपासून मुक्त होऊ शकतो. इंद्रियनिग्रह केल्यामुळे बुद्धी स्थिर होते आणि आत्मज्ञानाचा मार्ग मोकळा होतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप राग येतो किंवा एखादी चुकीची गोष्ट करण्याची इच्छा होते, तेव्हा स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवणे म्हणजे इंद्रियनिग्रह होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी मोबाईलवर गेम खेळण्याचा मोह टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

काम आणि क्रोध या पापांच्या मुळांना नष्ट करण्यासाठी इंद्रियांवर ताबा मिळवणे किती आवश्यक आहे, हे संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. जेव्हा मनुष्य कर्माच्या फळाची आशा सोडतो, तेव्हा त्याच्या मनात 'काय करावे' (विहित कर्म) आणि 'काय करू नये' (अकर्म किंवा अधर्म) याबद्दल संभ्रम निर्माण होऊ शकतो. महाराज म्हणतात की, तू केवळ तुझे विहित कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाड. कर्माच्या स्वरूपाबद्दल किंवा त्याच्या परिणामाबद्दल कोणताही मानसिक गोंधळ मनात ठेवू नकोस. कर्माचे फळ ईश्वराच्या हाती सोपवून केवळ कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित करणे हाच खरा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम केल्यावर मला काय फायदा होईल?' असा विचार करण्यापेक्षा 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने काम करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या कर्मचाऱ्याने पदोन्नतीची चिंता करण्यापेक्षा आपले काम प्रामाणिकपणे पूर्ण करण्यावर लक्ष द्यावे.

भगवद्गीतेतील 'कर्मण्येवाधिकारस्ते' या श्लोकाचे निरूपण करताना, ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यांमधील मानसिक द्वंद्व सोडण्याचा सल्ला देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे भगवान श्रीकृष्णांचा निष्काम कर्मयोगाचा संदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याचा अधिकार केवळ कर्म करण्यावर आहे, त्याच्या परिणामावर किंवा फळावर नाही. कर्माचे फळ काय मिळेल या चिंतेत अडकल्यास कर्माची गुणवत्ता खालावते. म्हणून, फळाची आसक्ती सोडून कर्तव्य भावनेने कर्म करावे. त्याचबरोबर, फळाची अपेक्षा नाही म्हणून चुकीचे मार्ग (कुकर्म) चोखाळणे किंवा आळस करणे हे देखील चुकीचे आहे. शुद्ध हेतूने केलेले कर्मच मोक्षदायक ठरते.

एखाद्या खेळाडूने 'आपण जिंकू की हरू' या विचारापेक्षा 'आपण आपला सर्वोत्तम खेळ कसा खेळू' यावर लक्ष केंद्रित करणे, म्हणजेच निष्काम कर्म होय.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची आशा न धरता कर्तव्य कर्म करण्याचा (निष्काम कर्मयोग) उपदेश करत आहेत.