🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्या साधकाने आपल्या बुद्धीला परमात्म्याशी जोडले आहे (योग), त्याला कर्माच्या फळाची आसक्ती राहत नाही. आत्मज्ञानाच्या प्रकाशात त्याचे सर्व संशय, भीती आणि द्वैत नष्ट होते. असा पुरुष स्वतःच्या आत्मस्वरूपात स्थिर असतो. तो जगात सर्व कर्मे करत असूनही, 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नसल्यामुळे त्याला कर्माचे पाप किंवा पुण्य लागत नाही. तो पूर्णपणे मुक्त असतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आणि फळाची चिंता न करता काम केल्यास मानसिक ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची चिंता करण्यापेक्षा अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजेच कर्मबंधनातून मुक्त होणे होय.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, जो मनुष्य आत्मज्ञान आणि योगामध्ये स्थिर असतो, त्याला कर्माची बंधने कशी बाधत नाहीत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, केवळ बाह्यतः कर्माचा त्याग केल्याने कोणालाही नैष्कर्म्य सिद्धी किंवा खरी शांती प्राप्त होत नाही. प्रकृतीचे गुण माणसाला सतत कर्मात गुंतवून ठेवतात. त्यामुळे विहित कर्माचा त्याग करून रिकामे बसणे हा मार्ग चुकीचा आहे. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील फळाची आसक्ती सोडणे हेच श्रेष्ठ आहे, कारण कर्म करणे हा जीवाचा स्वभाव आहे.

दैनंदिन जीवनात, जर एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासाचा कंटाळा करून 'मी आता काहीच करणार नाही' असे ठरवले, तर त्याला ज्ञान मिळणार नाही. त्याऐवजी, आपले कर्तव्य (अभ्यास) प्रामाणिकपणे करणे हेच प्रगतीचे लक्षण आहे.

केवळ कर्माचा त्याग केल्याने मोक्ष मिळत नाही, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसाक्षात्काराच्या अद्वैत स्थितीचे वर्णन करत आहेत. ते म्हणतात की, आत्मा हा इतका व्यापक आणि सर्वव्यापी आहे की त्याला जाणण्यासाठी कोणत्याही बाह्य साधनाची गरज नसते. ज्याप्रमाणे आकाश हे अनंत आहे आणि त्याला पकडण्यासाठी आकाशाचाच भाग वापरावा लागेल (जे अशक्य आहे कारण ते एकच आहे), तसेच आत्म्याला ओळखण्यासाठी स्वतःलाच स्वतःमध्ये विलीन करावे लागते. येथे ज्ञाता (जाणणारा) आणि ज्ञेय (ज्याला जाणायचे आहे) यांमधील भेद संपून जातो. ही स्थिती म्हणजे केवळ 'असणे' होय, जिथे आत्मा स्वतःच्याच प्रकाशात स्वतःला अनुभवतो.

दैनंदिन जीवनात आपण सुखासाठी बाहेरच्या वस्तूंवर अवलंबून असतो. ही ओवी शिकवते की खरे समाधान आपल्या आतच आहे. उदाहरणार्थ, जेव्हा आपण ध्यान करतो, तेव्हा आपण बाह्य जगाचा विचार सोडून स्वतःच्या अंतर्मनात डोकावतो, तेव्हा मिळणारी शांतता हीच 'स्वतःला स्वतःने मिळवणे' आहे.

संत ज्ञानेश्वर आत्मसाक्षात्काराच्या अशा स्थितीचे वर्णन करत आहेत जिथे शोधणारा आणि शोधले जाणारे यातील फरक मिटतो.