🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने कर्माचा त्याग करू नये. आपल्या जीवनात परिस्थितीनुसार (अवसरें) जे कर्तव्य आपल्या वाट्याला येते आणि जे नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) असते, तेच आपले 'विहित कर्म' होय. अशा कर्माला कंटाळून किंवा घाबरून सोडून न देता, ते पूर्ण निष्ठेने पार पाडणे हाच खरा कर्मयोग आहे. कर्मापासून पळ काढण्यापेक्षा ते जबाबदारीने पार पाडणे मोक्षप्राप्तीसाठी आवश्यक आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही एक विद्यार्थी आहात आणि उद्या तुमची परीक्षा आहे. अशा वेळी अभ्यास करणे हे तुमचे 'उचित' आणि 'प्राप्त' कर्म आहे. टीव्ही पाहणे किंवा खेळणे हे त्या वेळेसाठी अयोग्य आहे. आपले मुख्य कर्तव्य (अभ्यास) प्रामाणिकपणे पूर्ण करणे म्हणजे या ओवीचा अवलंब करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण देताना विहित कर्माचे महत्त्व सांगतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत योगाच्या पूर्णत्वाचे लक्षण सांगत आहेत. जेव्हा साधकाला 'मी देह नसून आत्मा आहे' हा अनुभव केवळ बुद्धीने नाही तर प्रत्यक्ष अनुभूतीने स्थिर होतो, तेव्हा तो योग सिद्ध झाला असे मानले जाते. अशा अवस्थेत साधक कर्माच्या पलीकडे जातो. त्याला कर्माची फळे किंवा बंधने बाधत नाहीत, कारण त्याचे 'मी करतो' हे कर्तृत्व संपलेले असते. आत्मज्ञानामुळे कर्माचे अस्तित्वच पुसले जाते.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण एखादे काम पूर्ण एकाग्रतेने आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता करतो, तेव्हा आपल्याला त्या कामाचा ताण जाणवत नाही. उदा. अभ्यास करताना जर आपण विषयाशी एकरूप झालो, तर थकवा जाणवत नाही आणि कर्माचे ओझे वाटत नाही.

श्रीज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानामुळे कर्माची बंधने कशी सुटतात आणि योगाची पूर्णता कशी होते, याचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निरिच्छतेचे म्हणजेच इच्छाशून्यतेचे महत्त्व विशद करत आहेत. ते अर्जुनाला सांगतात की, ज्याच्या अंतःकरणात कोणत्याही प्रकारची भौतिक वासना किंवा काम उरत नाही, ती अवस्था सर्वश्रेष्ठ आहे. सर्व दुःखांचे मूळ 'इच्छा' आहे. जेव्हा मनुष्य सर्व इच्छांचा त्याग करतो, तेव्हाच त्याला शाश्वत शांती आणि आत्मज्ञान प्राप्त होते. ही निरिच्छता म्हणजे केवळ बाह्य त्याग नव्हे, तर अंतःकरणातून झालेली शुद्धी आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता काम केल्यास आपल्याला मानसिक समाधान मिळते. उदाहरणार्थ, एखाद्याला मदत करताना त्याबदल्यात काही मिळेल ही अपेक्षा ठेवली नाही, तर आपल्याला खरा आनंद मिळतो.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना संत ज्ञानेश्वर महाराज निरिच्छतेचे महत्त्व अर्जुनाला पटवून देत आहेत.