🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, समाजात जे प्रभावशाली, ज्ञानी किंवा समर्थ लोक असतात, त्यांच्या कृतीचा प्रभाव सर्वसामान्यांवर पडतो. 'यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः' या भगवद्गीतेतील तत्त्वाचा हा विस्तार आहे. जर एखादी श्रेष्ठ व्यक्ती नीतिमत्तेने आणि कर्तव्याने वागली, तर समाज आपोआपच त्या मार्गाचे अनुसरण करतो. नेत्याचे किंवा मार्गदर्शकाचे वर्तन हे समाजासाठी एक 'प्रमाण' (Standard) ठरते, म्हणून जबाबदार व्यक्तींनी नेहमी आदर्श आचरण ठेवले पाहिजे.

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील वडीलधारी मंडळी शिस्तीने आणि प्रेमाने वागली, तर मुलेही तसेच संस्कार आत्मसात करतात. उदाहरणार्थ, जर पालकांनी कचरा कुंडीत टाकला, तर मुलेही त्याचेच अनुकरण करतात.

श्रेष्ठ व्यक्तींच्या आचरणाचा समाजावर काय परिणाम होतो, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सृष्टीच्या चक्राचे आणि पुनर्जन्माचे अत्यंत सुंदर विवेचन करतात. ते म्हणतात की, या जगात ज्याचा जन्म झाला आहे, त्याचा मृत्यू अटळ आहे आणि ज्याचा मृत्यू झाला आहे, तो पुन्हा कोणत्या ना कोणत्या रूपात जन्माला येतोच. हे जन्म-मृत्यूचे चक्र विहिरीवरील रहाटगाडग्याप्रमाणे (घटिकायंत्र) आहे. ज्याप्रमाणे रहाटाची गाडगी एकदा खाली जातात, भरतात आणि पुन्हा वर येतात, तसेच जीवाचे आहे. हा निसर्गाचा शाश्वत नियम आहे, त्यामुळे मृत्यूचे दुःख करणे व्यर्थ आहे.

जीवनातील चढ-उतार किंवा संकटाच्या वेळी खचून न जाता हे समजून घेणे की परिस्थिती नेहमी बदलत असते. उदाहरण: जर परीक्षेत अपयश आले, तर निराश न होता पुन्हा प्रयत्न करणे, कारण अपयशानंतर यशाचे चक्र नक्कीच येते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व समजावून सांगत असताना, माउली जन्म-मृत्यूच्या चक्राचे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की हा संसार म्हणजे एक असा समुद्र आहे जो पार करणे अत्यंत कठीण (दुस्तर) आहे. पण ज्याप्रमाणे अथांग पाणी पार करण्यासाठी नौकेची गरज असते, त्याचप्रमाणे या संसाररूपी संकटातून बाहेर पडण्यासाठी 'आत्मज्ञान' हीच एकमेव भक्कम नौका आहे. जरी एखाद्याने पूर्वी चुका केल्या असल्या, तरी ज्ञानाच्या साहाय्याने तो मोक्ष मिळवू शकतो.

जीवनात जेव्हा आपण मोठ्या संकटात अडकतो, तेव्हा घाबरून न जाता त्या विषयाचे योग्य ज्ञान मिळवणे हीच संकटातून बाहेर पडण्याची नौका ठरते. उदाहरणार्थ: जर एखाद्याला व्यवसायात नुकसान झाले, तर रडत न बसता व्यवसायाचे नवीन तंत्र आणि ज्ञान आत्मसात केल्यास तो पुन्हा प्रगती करू शकतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला ज्ञानाचे सामर्थ्य सांगत असताना ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून ज्ञानाला नौकेची उपमा देतात.