🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते अर्जुनाला सांगतात की, मानवी दुःखाचे मूळ कर्मात नसून कर्माच्या फळाविषयी असलेल्या 'वासनेत' (इच्छेत) आहे. वेदांमध्ये अनेक सकाम कर्मे सांगितली आहेत, परंतु आत्मोन्नतीसाठी माणसाने फळाची आशा सोडून कर्तव्य पार पाडले पाहिजे. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा धरतो, तेव्हा आपण कर्माच्या बंधनात अडकतो. म्हणून, केवळ ईश्वराची सेवा किंवा आपले कर्तव्य या भावनेने कर्म करावे, असा हा मोलाचा सल्ला आहे.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा नोकरी करताना 'मला किती पगार मिळेल?' किंवा 'माझा पहिला नंबर येईल का?' या चिंतेत राहण्यापेक्षा, आपले काम पूर्ण निष्ठेने आणि आनंदाने करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने केवळ बक्षीस जिंकण्यासाठी न खेळता, खेळाचा आनंद घेण्यासाठी आणि आपले सर्वोत्तम देण्यासाठी खेळावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करण्याचा (निष्काम कर्मयोग) उपदेश करत आहेत, त्याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत देतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, परमात्मा हा विश्वाची सर्व कर्मे करूनही त्या कर्मांच्या फळांपासून किंवा बंधनांपासून अलिप्त असतो. ज्याप्रमाणे सूर्याच्या प्रकाशामुळे जगाचे व्यवहार चालतात पण सूर्य त्या व्यवहारांत अडकत नाही, तसेच ईश्वराचे आहे. हे गुपित जेव्हा प्राचीन मुमुक्षूंना (मोक्ष इच्छिणाऱ्यांना) समजले, तेव्हा त्यांनी कर्माचा त्याग न करता, कर्मातील 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार सोडला. त्यांनी आपली विहित कर्मे केली पण ती ईश्वराला अर्पण करून केली, ज्यामुळे ते संसारात राहूनही मुक्त झाले.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम मीच केले' असा गर्व न बाळगता, ते आपले कर्तव्य म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती कुटुंबाप्रती असलेले आपले कर्तव्य म्हणून केल्यास मनावर ताण येत नाही आणि समाधान मिळते.

भगवान श्रीकृष्ण कर्माच्या बंधनापासून कसे अलिप्त आहेत आणि हे ओळखून प्राचीन साधकांनी मोक्ष कसा मिळवला, याचे मार्गदर्शन येथे दिले आहे.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाच्या मनस्थितीचे वर्णन करतात. कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी उभा राहून अर्जुन जेव्हा बारकाईने पाहतो, तेव्हा त्याला केवळ शत्रू दिसत नाहीत, तर आपले काका, आजोबा, गुरु, भाऊ आणि मित्र दिसतात. हे 'माझेपण' किंवा 'ममत्व' त्याच्या मनात गोंधळ निर्माण करते. युद्धाच्या कर्तव्यापेक्षा रक्ताच्या नात्याचा मोह वरचढ ठरू लागतो, हे या ओवीतून सूचित होते. अर्जुनाचा हा विषाद (दुःख) त्याच्या वैयक्तिक ओळखीमुळे आणि नात्यांच्या गुंत्यामुळे निर्माण झाला आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखादा कठीण निर्णय घेतो, तेव्हा कधीकधी आपल्या भावना किंवा नात्यांचा अडथळा येतो. अशा वेळी आपण कर्तव्याला महत्त्व द्यावे की नात्याला, हा पेच पडतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या अधिकाऱ्याला आपल्याच नातेवाईकाने केलेल्या चुकीबद्दल शिक्षा द्यायची असेल, तेव्हा त्याने वैयक्तिक भावना बाजूला ठेवून न्याय करावा.

कुरुक्षेत्रावर युद्धाला सुरुवात होण्यापूर्वी अर्जुन रथात बसून दोन्ही सैन्यांचे निरीक्षण करतो आणि त्याला तिथे आपलेच नातेवाईक दिसतात.