🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. जर एखाद्या मनुष्याने आपल्या इंद्रियांना मोकळे सोडले, तर ते इंद्रिय बाह्य विषयांकडे (भोगवस्तूं कडे) धाव घेतात. हे विषय सुरुवातीला सुखावह वाटले तरी ते विषासारखे घातक असतात. जो माणूस स्वतःच्या मनावर आणि इंद्रियांवर नियंत्रण ठेवत नाही, त्याचे पतन अटळ असते. जसे विष शरीराचा नाश करते, तसे विषयांची आसक्ती माणसाच्या विवेकाचा नाश करते.

दैनंदिन जीवनात जर आपण अभ्यासाऐवजी सतत मोबाईल किंवा खेळाच्या आहारी गेलो (इंद्रियांवर ताबा नसणे), तर आपले शैक्षणिक नुकसान होते. म्हणून स्वतःवर नियंत्रण ठेवणे आवश्यक आहे.

भगवद्गीतेतील स्थितप्रज्ञाच्या लक्षणांवर भाष्य करताना, ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियांवर ताबा नसण्याचे परिणाम सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत आहेत. येथे 'संन्यास' म्हणजे केवळ वस्त्रांचा त्याग नव्हे, तर बुद्धीने कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडणे होय. ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात की, ज्याप्रमाणे अग्नी सर्व अशुद्धता जाळून टाकतो, त्याप्रमाणे हा फलाशात्याग मनुष्याचे अंतःकरण शुद्ध करतो. या जगामध्ये किंवा स्वर्गादी तिन्ही लोकांमध्ये आत्मज्ञानायुक्त अशा या त्यागासारखी दुसरी कोणतीही पवित्र किंवा पावन करणारी गोष्ट नाही. हेच परम सत्य आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मला याचे काय फळ मिळेल' या चिंतेत न राहता, ते काम उत्तम प्रकारे करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता केवळ अभ्यासाच्या आनंदासाठी अभ्यास करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्म आणि बुद्धियोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून त्यागाची थोरवी स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते अर्जुनाला सांगतात की, मानवी दुःखाचे मूळ कर्मात नसून कर्माच्या फळाविषयी असलेल्या 'वासनेत' (इच्छेत) आहे. वेदांमध्ये अनेक सकाम कर्मे सांगितली आहेत, परंतु आत्मोन्नतीसाठी माणसाने फळाची आशा सोडून कर्तव्य पार पाडले पाहिजे. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा धरतो, तेव्हा आपण कर्माच्या बंधनात अडकतो. म्हणून, केवळ ईश्वराची सेवा किंवा आपले कर्तव्य या भावनेने कर्म करावे, असा हा मोलाचा सल्ला आहे.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा नोकरी करताना 'मला किती पगार मिळेल?' किंवा 'माझा पहिला नंबर येईल का?' या चिंतेत राहण्यापेक्षा, आपले काम पूर्ण निष्ठेने आणि आनंदाने करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने केवळ बक्षीस जिंकण्यासाठी न खेळता, खेळाचा आनंद घेण्यासाठी आणि आपले सर्वोत्तम देण्यासाठी खेळावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करण्याचा (निष्काम कर्मयोग) उपदेश करत आहेत, त्याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत देतात.