🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वरीच्या या ओवीत श्रीज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून उपदेश करत आहेत. जेव्हा अर्जुन मोहाने ग्रासलेला होता आणि युद्ध करण्यास नकार देत होता, तेव्हा श्रीकृष्ण त्याला कर्तव्याची जाणीव करून देतात. 'झकविली' म्हणजे अज्ञानामुळे निर्माण झालेली चुकीची चिंता. संत ज्ञानेश्वर सांगतात की, शोक करणे हे शूराचे लक्षण नाही. आत्मज्ञानाचा विचार केल्यावर ही चिंता फोल ठरते, म्हणून कर्मासाठी सज्ज होणे हाच एकमेव मार्ग आहे. येथे 'पंडुसुता' असे संबोधून अर्जुनाला त्याच्या क्षत्रिय कुळाची आणि पराक्रमाची आठवण करून दिली आहे.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात घाबरून जातो किंवा निर्णय घेऊ शकत नाही, तेव्हा रडत न बसता धैर्याने उभे राहून आपले कर्तव्य पार पाडले पाहिजे. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या भीतीने अभ्यास सोडण्याऐवजी 'उठीं वेगीं' या उक्तीप्रमाणे प्रत्यक्ष अभ्यासाला सुरुवात करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचा मोह आणि शोक सोडून युद्धासाठी सज्ज होण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे अत्यंत सूक्ष्म तत्व स्पष्ट करतात. जेव्हा एखादा मनुष्य देहाने कर्मे करत असतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हा कर्ता आहे' असा अहंकार नसतो, तेव्हा त्या कर्माला 'अकर्म' म्हणतात. याउलट, जर एखादा मनुष्य बाह्यतः सर्व कर्मांचा त्याग करून बसला असेल, पण त्याच्या मनात विषयांचे चिंतन किंवा कर्माचे संकल्प चालू असतील, तर ते 'अकर्मातील कर्म' होय. जो पुरुष हा सूक्ष्म भेद (निवाडा) पूर्णपणे जाणतो, तोच खरा आत्मज्ञानी आणि योगाभ्यासात निपुण मानला जातो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मीच हे सर्व करतोय' असा गर्व न बाळगता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने करणे. उदाहरणार्थ: घरातील कामे करताना ती ओझे न मानता आनंदाने करणे, म्हणजे कर्मात अकर्म पाहणे होय.

भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितलेल्या कर्म आणि अकर्माच्या गहन तत्त्वाचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे संजयाच्या अवस्थेचे वर्णन करत आहेत. जेव्हा एखादा भक्त भगवंताच्या दिव्य रूपाचा किंवा ज्ञानाचा अनुभव घेतो, तेव्हा त्याचे मन आनंदाने इतके भरून येते की त्याला स्वतःच्या देहाचे आणि मनाचे भान राहत नाही. या ओवीत 'सात्त्विक भाव' इतके प्रबळ झाले आहेत की, संजयाची स्वतःच्या अंतःकरणावर नियंत्रण ठेवण्याची शक्ती पूर्णपणे लोप पावली आहे. ही अवस्था आध्यात्मिक परमानंदाची परिसीमा दर्शवते.

जेव्हा आपण एखादी अत्यंत आनंदाची किंवा अभिमानाची गोष्ट अनुभवतो, तेव्हा आपल्याला शब्द सुचत नाहीत किंवा आपण भारावून जातो. उदाहरण: एखाद्या कठीण परीक्षेत मोठे यश मिळाल्यावर होणारा अतिआनंद ज्यामुळे आपण काही काळ स्तब्ध होतो.

संजय जेव्हा धृतराष्ट्राला भगवद्गीतेचा दिव्य संवाद सांगत असतो, तेव्हा त्यातील आध्यात्मिक तेजामुळे तो इतका भारावून जातो की त्याची स्वतःला सावरण्याची शक्ती संपते.