🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की मानवी बुद्धी आणि ज्ञान हे उपजत शुद्ध असतात, परंतु काम (वासना) आणि क्रोध यांसारख्या विकारांमुळे ते झाकले जातात. त्यांनी तीन सुंदर दृष्टांत दिले आहेत. धूर अग्नीला नष्ट करत नाही पण तो दिसू देत नाही; धूळ आरशाला नष्ट करत नाही पण प्रतिबिंब पाहू देत नाही. तसेच, वासना ज्ञानाला नष्ट करत नाही, पण त्यावर एक आवरण निर्माण करते ज्यामुळे माणसाला सत्याचे दर्शन घडत नाही. जोपर्यंत हे आवरण दूर होत नाही, तोपर्यंत मनुष्याला आत्मस्वरूपाची ओळख पटत नाही.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण रागाच्या किंवा हव्यासाच्या भरात असतो, तेव्हा आपल्याला समोरच्या व्यक्तीचे चांगले गुण दिसत नाहीत. हा राग म्हणजे 'धूर' आहे जो आपल्या विवेकाच्या 'अग्नी'ला झाकून टाकतो. अशा वेळी शांत राहून विचार केल्यास आपल्याला सत्य परिस्थिती समजते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत की काम (वासना) हा ज्ञानाचा शत्रू कसा आहे आणि तो मनुष्याच्या विवेकावर कशा प्रकारे आवरण घालतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते अर्जुनाला मार्गदर्शन करतात की, कर्म करणे हे मानवाचे कर्तव्य आहे. कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षप्राप्तीचा मार्ग नाही, तर कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडणे हा खरा मार्ग आहे. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही. 'सांडीं वेगीं' या शब्दांतून त्यांनी फळाची आशा सोडण्याची निकड व्यक्त केली आहे. कर्मात गुंतून न पडता ते ईश्वराची सेवा म्हणून करावे, असा हा उपदेश आहे.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा निकाल काय लागेल याची चिंता करण्याऐवजी, फक्त मनापासून अभ्यास करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे. फळाची चिंता सोडल्यास कामाचा दर्जा सुधारतो आणि मानसिक ताण कमी होतो.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला कर्माचा त्याग न करता, कर्माच्या फळाचा त्याग कसा करावा हे समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्माचे आणि अज्ञानाचे (अविद्या) नाते स्पष्ट करतात. सामान्यतः कर्म हे अज्ञानामुळे घडते असे मानले जाते, कारण जोपर्यंत 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार असतो, तोपर्यंत कर्म घडते. परंतु, जेव्हा हेच कर्म फळाची आशा न ठेवता आणि ईश्वराप्रती अर्पण बुद्धीने केले जाते, तेव्हा तेच कर्म बंधनातून मुक्त करते. ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळतो, पण शेवटी स्वतःही शांत होतो, त्याप्रमाणे निष्काम कर्म अविद्येचा नाश करते. हे तत्त्व सिद्ध पुरुषांना ठाऊकच असते, परंतु साधकांसाठी ते मार्गदर्शक आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण अभ्यास किंवा काम करताना 'मला काय मिळेल' याचा विचार न करता, ते आपले कर्तव्य समजून केले तर मनावरचा ताण कमी होतो आणि कामात आनंद मिळतो. उदाहरणार्थ, समाजसेवा करताना प्रसिद्धीची अपेक्षा न ठेवल्यास मनाला खरी शांती मिळते.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्म आणि अज्ञान यांच्यातील संबंधाचे वर्णन करत आहेत, जिथे निष्काम कर्म हेच अज्ञानाचा नाश करण्याचे साधन बनते.