🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे नदीच्या पलीकडच्या काठाला जाण्यासाठी नावेचा आधार घेणे अनिवार्य असते, पण काठावर पोहोचल्यावर ती नाव सोडावी लागते, तसेच मोक्ष किंवा आत्मज्ञान मिळवण्यासाठी सुरुवातीला विहित कर्मे करणे आवश्यक आहे. कर्माचा त्याग म्हणजे कर्म करणे थांबवणे नव्हे, तर कर्माचा अहंकार आणि फळाची आसक्ती सोडणे होय. कर्माच्या साहाय्यानेच मनुष्य कर्माच्या पलीकडे असलेल्या स्थितीला पोहोचू शकतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना केवळ निकालाची काळजी न करता, आपले काम उत्तम प्रकारे पूर्ण करण्यावर लक्ष द्यावे. जसे विद्यार्थी परीक्षेचा अभ्यास (कर्म) करतात जेणेकरून त्यांना ज्ञान (पैलतीर) मिळेल.

कर्मबंधनातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचा उपयोग साधना म्हणून कसा करावा, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाच्या प्रकटीकरणाची स्थिती स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जेव्हा मनुष्याच्या मनात 'मी हे करीन' किंवा 'मला हे फळ मिळावे' असा कोणताही स्वार्थी संकल्प (कलंक) उरत नाही, आणि जेव्हा तो कर्माच्या फळावर अवलंबून राहत नाही (पांगु), तेव्हा त्याचे अंतःकरण शुद्ध होते. अशा शुद्ध आणि शांत अंतःकरणात आत्मज्ञान बाहेरून मिळवावे लागत नाही, तर ते सूर्यासारखे स्वतःहून प्रकाशित होते.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मला काय मिळेल?' या विचारापेक्षा 'मी हे काम सर्वोत्तम कसे करेन?' यावर लक्ष दिल्यास कामाचा ताण येत नाही आणि बुद्धी अधिक तल्लख चालते. उदाहरणार्थ, परीक्षेत मार्कांचा विचार सोडून फक्त विषयाच्या आकलनावर लक्ष दिल्यास ज्ञान आपोआप मिळते.

निष्काम कर्म आणि शुद्ध अंतःकरणामुळे आत्मज्ञानाची प्राप्ती कशी होते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला उपदेश करतात की, या जगातील सर्व भौतिक गोष्टी अनित्य आहेत. ज्या गोष्टीला सुरुवात (आदि) आहे, तिला अंत असणे हा सृष्टीचा अटळ नियम आहे. हा सृष्टीचा मूळ स्वभावच आहे. त्यामुळे जे नष्ट होणार आहे, त्याबद्दल शोक करणे किंवा दुःख करणे व्यर्थ आहे. ज्ञानी माणसाने हे ओळखून मनाची शांती ढळू देऊ नये.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपले काही नुकसान होते किंवा एखादी प्रिय वस्तू हरवते, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की कोणतीही गोष्ट कायमस्वरूपी नसते. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले तर खचून न जाता, तो एक टप्पा संपला असून नवीन संधीची सुरुवात आहे असे मानून पुढे जावे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला भौतिक जगाच्या नश्वरतेबद्दल आणि सृष्टीच्या नियमाबद्दल सांगत आहेत.