🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे स्पष्ट करतात की, कर्माचा मार्ग अत्यंत गहन आणि सूक्ष्म आहे. केवळ शारीरिक हालचाल म्हणजे कर्म नव्हे. मनुष्याने तीन गोष्टींमधील फरक ओळखला पाहिजे: १. विहित कर्म (जे करणे कर्तव्य आहे), २. विकर्म (जे शास्त्रविरुद्ध किंवा निषिद्ध आहे) आणि ३. अकर्म (कर्मात असूनही कर्तेपणाचा अभिमान नसणे). जोपर्यंत या तिन्हींचा बोध होत नाही, तोपर्यंत मनुष्य संसारबंधनातून मुक्त होऊ शकत नाही. कर्माची गती इतकी गुंतागुंतीची आहे की मोठे ज्ञानी लोकही त्यात गोंधळून जातात.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना ते केवळ स्वार्थासाठी न करता आपले कर्तव्य म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करणे हे 'कर्म' आहे, पण परीक्षेत चोरी करणे हे 'विकर्म' आहे. फळाची अपेक्षा न ठेवता अभ्यास करणे हे 'अकर्मा'कडे नेणारे पाऊल आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म, विकर्म आणि अकर्म यांतील सूक्ष्म भेद आणि कर्माची गहनता समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मनाच्या स्थिरतेचे अत्यंत सूक्ष्म वर्णन करतात. सामान्यतः जेव्हा आपण एखादा संकल्प करतो, तेव्हा त्यामागे फळाची किंवा यशाची 'आशा' असते. ही आशाच मनाला चंचल बनवते आणि भविष्यात गुंतवून ठेवते. ज्ञानेश्वर माऊली म्हणतात की, ज्या स्थितीत संकल्पाच्या मुळाशी कोणतीही भौतिक किंवा फळाची आशा उरत नाही, तिथे मनाची धावपळ थांबते. जेव्हा 'अपेक्षा' संपते, तेव्हाच मन खऱ्या अर्थाने आत्मस्वरूपात स्थिर होते. हेच योग्याचे आणि स्थितप्रज्ञाचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना केवळ फळाची चिंता न करता, कामावर लक्ष केंद्रित केल्यास मन शांत राहते. उदाहरण: परीक्षेचा अभ्यास करताना 'मला किती मार्क मिळतील' या आशेपेक्षा 'मला विषय समजून घ्यायचा आहे' या वृत्तीने अभ्यास केल्यास एकाग्रता वाढते.

मनाची स्थिरता आणि आशेचा त्याग यावर भाष्य करताना माऊली योग्याची अवस्था सांगत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, स्वधर्माप्रमाणे जे कर्म आपल्या वाट्याला आले आहे, तेच श्रेष्ठ आहे. जरी ते कर्म वरवर पाहता कठीण किंवा दोषपूर्ण वाटले, तरी ते आपले कर्तव्य म्हणून ईश्वराच्या चरणी अर्पण बुद्धीने आणि प्रेमाने करावे. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा ते निष्ठेने करणे महत्त्वाचे आहे. अर्जुनाला युद्ध करणे अधर्म वाटत होते, पण ते त्याचे विहित कर्तव्य होते, म्हणून भगवंत त्याला ते प्रेमाने करण्यास सांगत आहेत.

आपले कर्तव्य पार पाडताना ते ओझे न मानता आनंदाने करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाला ओझे न मानता ते आपले कर्तव्य समजून आवडीने करावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचे कर्तव्य ओझे न मानता प्रेमाने पार पाडण्याचा सल्ला देत आहेत.