🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे अत्यंत व्यावहारिक मार्गदर्शन करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वतःच्या आवडीनिवडीपेक्षा 'उचित' म्हणजे जे नैतिकदृष्ट्या योग्य आहे आणि 'अवसरें प्राप्त' म्हणजे ज्या त्या वेळी परिस्थितीनुसार जे समोर आले आहे, अशा कर्माला प्राधान्य द्यावे. विहित कर्म म्हणजे जे आपले कर्तव्य म्हणून ठरलेले आहे, त्याचा त्याग न करता ते पूर्ण निष्ठेने करावे. कर्माचा कंटाळा करणे किंवा जबाबदारी टाळणे हे प्रगतीसाठी घातक असते, असे महाराज सुचवतात.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्यासमोर एखादे काम येते, तेव्हा ते टाळण्यापेक्षा ती आपली त्या वेळची जबाबदारी आहे असे समजून पूर्ण करावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात इतर गोष्टी सोडून अभ्यास करणे हे विद्यार्थ्याचे 'अवसरें प्राप्त' आणि 'उचित' कर्म आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज प्रसंगाप्रमाणे प्राप्त होणाऱ्या कर्तव्याचे पालन करण्याच्या महत्त्वावर प्रकाश टाकत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत नेतृत्वाचा आणि सामाजिक प्रभावाचा एक महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात ज्या व्यक्तींना 'समर्थ' किंवा श्रेष्ठ मानले जाते, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे लोकांचे लक्ष असते. अशा व्यक्ती जे आचरण करतात, तोच समाजासाठी एक आदर्श किंवा नियम (प्रमाण) बनतो. सामान्य लोक स्वतःचा स्वतंत्र विचार करण्याऐवजी मोठ्यांच्या पावलावर पाऊल ठेवणे सोपे समजतात. जर श्रेष्ठ व्यक्तींनी चुकीचा मार्ग निवडला, तर समाजही भरकटतो; आणि जर त्यांनी सन्मार्ग निवडला, तर संपूर्ण समाज सुधारतो. म्हणूनच जबाबदार व्यक्तींनी आपले वर्तन अत्यंत सावधगिरीने आणि धर्मानुसार ठेवले पाहिजे.

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील मोठी माणसे मोबाईलचा वापर कमी करून पुस्तके वाचत असतील, तर मुलेही त्यांचेच अनुकरण करतात. उदाहरण: एखाद्या कंपनीचा मालक जर स्वतः शिस्तीने वागत असेल, तर कर्मचारीही आपोआप शिस्त पाळतात.

भगवान श्रीकृष्ण कर्म का करतात, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात की श्रेष्ठ व्यक्तींचे आचरण हेच जगासाठी आदर्श असते.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, ज्या साधकाने आपल्या बुद्धीने सर्व संशयांचा त्याग केला आहे आणि ज्याला आत्मस्वरूपाचे यथार्थ ज्ञान झाले आहे, तो कर्माच्या फळाला बांधील राहत नाही. आत्मबोधामुळे त्याचे अंतःकरण आरशासारखे स्वच्छ आणि निर्मळ होते. असा ज्ञानी पुरुष संसारात राहून सर्व कर्मे करत असला, तरी ती कर्मे त्याला चिकटत नाहीत, म्हणजेच तो कर्मबंधनातून पूर्णपणे मुक्त होतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखादे काम पूर्ण स्पष्टतेने आणि मनात कोणतीही शंका न ठेवता करतो, तेव्हा आपल्याला त्या कामाचा ताण जाणवत नाही. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या विद्यार्थ्याने 'अभ्यास का करायचा?' याबद्दलचा संशय दूर करून ज्ञानासाठी अभ्यास केला, तर त्याला परीक्षेच्या निकालाची भीती वाटत नाही.

आत्मज्ञानामुळे कर्माचे बंधन कसे नष्ट होते, याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.