🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या स्वरूपाचे सखोल विवेचन करतात. ते म्हणतात की, केवळ बाह्यतः कर्माचा त्याग करून किंवा संन्यासाचा वेष धारण करून माणूस कर्ममुक्त होऊ शकत नाही. जोपर्यंत देह आहे, तोपर्यंत भूक, तहान, श्वास यांसारखे देहधर्म चालूच राहतात. कर्मातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार सोडणे आवश्यक आहे. ज्याप्रमाणे एखादा मार्ग कापण्यासाठी प्रत्यक्ष चालावेच लागते, केवळ थांबून राहिल्याने मार्ग संपत नाही, त्याचप्रमाणे विहित कर्मे केल्याशिवाय आणि त्यातील आसक्ती सोडल्याशिवाय मोक्ष मिळत नाही.

केवळ जबाबदारी टाळणे म्हणजे मुक्ती नव्हे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या भीतीने अभ्यास सोडला तर तो उत्तीर्ण होऊ शकत नाही; त्याला अभ्यास करावाच लागेल, पण तो फळाची चिंता न करता केल्यास त्याला तणाव जाणवणार नाही.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की खरा संन्यास हा मानसिक असतो, केवळ कर्माचा बाह्य त्याग केल्याने माणूस मुक्त होत नाही.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते अर्जुनाला उद्देशून म्हणतात की, मनुष्याला कर्म करणे पूर्णपणे थांबवता येत नाही, कारण शरीर आणि प्रकृतीचे धर्म त्याला कर्मात प्रवृत्त करतात. म्हणून कर्माचा त्याग करणे हा मार्ग नसून, कर्म करण्याच्या पद्धतीत बदल करणे आवश्यक आहे. कर्माचे फळ काय मिळेल याची हाव किंवा आसक्ती सोडून जेव्हा आपण आपले कर्तव्य पार पाडतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. हेच खरे कर्मयोग आचरण आहे.

विद्यार्थ्यांनी 'मला परीक्षेत किती गुण मिळतील' या चिंतेत वेळ घालवण्यापेक्षा, केवळ मनापासून अभ्यास करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे. हेच फळाची आशा सोडून कर्म करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले कर्तव्य करणे हाच मोक्षाचा मार्ग आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाची तुलना समुद्राशी करतात. पावसाळ्यात अनेक नद्यांचे पाणी समुद्रात येऊन मिळते, तरीही समुद्र आपली मर्यादा (किनारा) ओलांडत नाही. तो शांतच राहतो. त्याचप्रमाणे, ज्या पुरुषाच्या अंतःकरणात बाह्य विषयांच्या इच्छा किंवा कामवासना उत्पन्न झाल्या तरी त्याचे मन विचलित होत नाही आणि तो आपल्या आत्मस्वरूपाच्या मर्यादेत स्थिर राहतो, तोच खरा ज्ञानी होय. बाह्य परिस्थितीचा त्याच्या आंतरिक शांतीवर कोणताही परिणाम होत नाही.

जेव्हा आपल्या मनात एखादी गोष्ट मिळवण्याची तीव्र इच्छा किंवा मोह निर्माण होतो, तेव्हा स्वतःच्या तत्त्वांशी प्रामाणिक राहून शांत राहणे. उदाहरण: सोशल मीडियाच्या मोहात न पडता विद्यार्थ्यांनी आपल्या अभ्यासाच्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देऊन स्थितप्रज्ञाची (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीची) लक्षणे स्पष्ट करत आहेत.