🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेच्या १८ व्या श्लोकाचे निरूपण करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य देहाने कर्मे करत असतानाही 'मी कर्ता नाही' या भावनेने कर्मात अकर्म पाहतो आणि जो कर्मे सोडून बसला असूनही मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प करतो (म्हणजेच अकर्मात कर्म पाहतो), तोच खरा ज्ञानी होय. आत्मज्ञानामुळे ज्याचा अहंकार नष्ट झाला आहे, तोच कर्माच्या बंधनातून मुक्त होतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडणे. उदाहरणार्थ, एखाद्या मोठ्या प्रकल्पाचे यश मिळाल्यावर त्याचे श्रेय स्वतःकडे न घेता ते सर्वांच्या सहकार्याला देणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील सूक्ष्म भेद समजावून सांगत आहेत, ज्याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मस्वरूपाचे अत्यंत सूक्ष्म वर्णन करत आहेत. ते म्हणतात की, आपले खरे स्वरूप हे मनाच्या पलीकडचे आहे. मन हे संकल्प-विकल्पांचे आणि विचारांचे केंद्र आहे. जोपर्यंत मन कार्यरत असते, तोपर्यंत आपण द्वैतात असतो. पण जेव्हा मन शांत होते किंवा आत्मस्थितीत लय पावते, तेव्हाच शुद्ध चैतन्याचा अनुभव येतो. हे 'अमन' किंवा 'उन्मनी' अवस्था म्हणजे स्वतःचे मूळ स्वरूप होय. आत्मज्ञान होण्यासाठी मनाच्या पलीकडे जाणे आवश्यक आहे, कारण मन हे मायेचे प्रतीक आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण खूप तणावात किंवा विचारांच्या गर्तेत असतो, तेव्हा थोडा वेळ शांत बसून श्वासावर लक्ष केंद्रित करावे. यामुळे विचारांचा गोंधळ कमी होतो आणि आपल्याला आपल्या मूळ शांत स्वभावाची जाणीव होते. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी मन अस्वस्थ असल्यास दोन मिनिटे डोळे मिटून शांत बसल्याने मनाच्या पलीकडील आत्मशक्तीचा अनुभव येतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मस्वरूपाची ओळख करून देत आहेत, जिथे मन पोहोचू शकत नाही अशा स्थितीचे वर्णन येथे केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या स्वरूपाचे सखोल वर्णन करतात. जेव्हा एखादा साधक आत्मज्ञानी होतो, तेव्हा तो जगातील सर्व कर्मे करत असूनही त्या कर्मांचा त्याला अभिमान नसतो. जसे भाजलेले बी जमिनीवर पेरले तरी त्यातून पुन्हा रोप किंवा अंकुर येत नाही, तसेच ज्ञानाच्या अग्नीत भाजलेली कर्मे पुनर्जन्माला किंवा फळाला कारणीभूत ठरत नाहीत. हे 'अकर्म' स्थितीचे लक्षण आहे, जिथे शरीर कर्म करते पण आत्मा अलिप्त राहतो.

आपण आपले दैनंदिन काम पूर्ण निष्ठेने करावे, पण 'मीच हे केले' असा अहंकार ठेवू नये. उदाहरण: एखाद्या गरजूला मदत केल्यावर त्याचे श्रेय घेण्याचा हट्ट धरला नाही, तर ते कर्म आपल्याला मानसिक शांती देते आणि बंधनात अडकवत नाही.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की ज्ञानी पुरुष कर्मे करूनही त्या कर्मांच्या फळांपासून कसा मुक्त राहतो.