🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) अत्यंत सुंदर लक्षण सांगतात. ते कासवाचे उदाहरण देतात. कासव जेव्हा धोक्याची जाणीव होते किंवा स्वतःच्या इच्छेने आपले हात, पाय आणि डोके आपल्या कडक कवचात ओढून घेते, तेव्हा ते पूर्णपणे सुरक्षित असते. त्याचप्रमाणे, जो साधक बाह्य जगातील विषयांच्या (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) मोहात न पडता, आपल्या इंद्रियांवर पूर्ण ताबा मिळवतो आणि त्यांना अंतर्मुख करतो, त्याची प्रज्ञा किंवा बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर होते. हे इंद्रियदमन कोणत्याही दबावाखाली नसून 'स्वेच्छेने' आणि सहजपणे घडते.

दैनंदिन जीवनात अभ्यासावर किंवा कामावर लक्ष केंद्रित करताना मोबाईल किंवा टीव्हीच्या मोहापासून स्वतःला दूर ठेवणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे. जसे कासव स्वतःला वाचवण्यासाठी अंगे आत घेते, तसे आपण प्रगतीसाठी अनावश्यक गोष्टींपासून मन बाजूला काढले पाहिजे.

स्थितप्रज्ञ मनुष्य कसा ओळखावा, या अर्जुनाच्या प्रश्नाला उत्तर देताना श्रीकृष्ण इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ पुरुषाचे लक्षण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःहून आवरून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक बाह्य विषयांचे (जसे की चव, रूप, स्पर्श) कौतुक किंवा ओढ पूर्णपणे सोडून देतो आणि आपले चित्त निर्मळ ठेवतो, त्याचीच बुद्धी स्थिर झाली आहे असे समजावे. केवळ इंद्रियांवर ताबा मिळवून चालत नाही, तर मनातील विषयांची ओढही संपली पाहिजे.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण अभ्यासाला किंवा कामाला बसतो, तेव्हा मोबाईल किंवा टीव्हीचे आकर्षण बाजूला सारून मनाला एकाग्र करणे म्हणजे 'विषयांचे कवतुक सांडणे' होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात खेळाचा मोह टाळून अभ्यासात मन रमवणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे आणि इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मायेचे स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य झोपलेला असताना त्याला पडणारे स्वप्न पूर्णपणे सत्य वाटते आणि जोपर्यंत तो जागा होत नाही, तोपर्यंत त्याला त्या स्वप्नातील घटना खोट्या वाटत नाहीत. अगदी त्याचप्रमाणे, जोपर्यंत मनुष्याला आत्मज्ञान होत नाही आणि तो अज्ञानाच्या निद्रेत असतो, तोपर्यंत त्याला हा नश्वर संसार आणि त्यातील सर्व व्यवहार सत्य वाटतात. हे सर्व अज्ञानाचा विस्तार आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अपयश किंवा दुःखाचा सामना करतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की या गोष्टी स्वप्नासारख्या तात्पुरत्या आहेत. मनावरचा ताण कमी करण्यासाठी 'हे सर्व कायमस्वरूपी नाही' हा विचार करणे उपयुक्त ठरते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला संसाराचे मिथ्यत्व आणि अज्ञानाचे कार्य स्वप्नाच्या उदाहरणाने समजावून सांगत आहेत.