🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज पांडवांच्या सैन्याचे वर्णन करत आहेत. संजय धृतराष्ट्राला सांगतो की, पांडवांचे सैन्य केवळ सैनिकांचा समूह नसून ते अत्यंत भयावह आणि शक्तिशाली आहे. त्याची तुलना 'महाभय काळ' म्हणजे प्रत्यक्ष मृत्यूशी आणि 'प्रळयकाळींचें वायुचक्र' म्हणजे सृष्टीचा अंत करणाऱ्या प्रचंड चक्रीवादळाशी केली आहे. हे सैन्य अधर्माचा नाश करण्यासाठी पूर्णपणे सज्ज आणि समर्थ असल्याचे हे प्रतीक आहे.

जेव्हा आपण एखाद्या मोठ्या संकटाचा सामना करतो, तेव्हा आपली तयारी आणि आत्मविश्वास इतका प्रबळ असावा की अडथळे स्वतःच दूर होतील. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा अभ्यास करताना आपली एकाग्रता एखाद्या वादळासारखी असावी, जी सर्व शंकांना दूर सारून यश मिळवून देईल.

संजय राजा धृतराष्ट्राला पांडवांच्या सैन्याच्या प्रचंड शक्तीचे वर्णन करून सांगत आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानी पुरुष हा इंद्रियांच्या क्रियांपासून अलिप्त असतो. जरी डोळे पाहण्याचे, कान ऐकण्याचे किंवा इतर इंद्रिये आपापल्या विषयांत गुंतलेली दिसली, तरी तो पुरुष हे जाणतो की ही केवळ प्रकृतीची हालचाल आहे. इंद्रिये त्यांच्या स्वभावानुसार आणि शक्तीनुसार विषयांकडे ओढली जातात, पण शुद्ध आत्मा या सर्व क्रियांमध्ये कर्ता नसून केवळ साक्षी असतो. हा 'अकर्तेपणाचा' भाव संन्यासयोगाचा गाभा आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी करतोय' हा अहंकार सोडून द्यावा. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना किंवा खेळताना, शरीर आणि मन त्यांचे काम करत आहेत असे समजून मनावरचा ताण कमी करावा आणि कामात एकाग्र व्हावे.

आत्मज्ञानी पुरुष इंद्रियांच्या व्यवहारात असूनही त्यापासून कसा अलिप्त असतो, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत खऱ्या संन्यासाची व्याख्या स्पष्ट करतात. संन्यास म्हणजे केवळ बाह्य त्याग किंवा वस्त्रांतर नव्हे. जेव्हा साधकाचे मन आणि बुद्धी ऐहिक विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे मुक्त होतात आणि आत्मस्वरूपात स्थिर होतात, तेव्हाच त्याला खरे 'संन्यासपण' प्राप्त होते. येथे 'पारखे' होणे म्हणजे मन आणि बुद्धीने बाह्य जगातील द्वैताचा संबंध तोडून आत्मज्ञानात विलीन होणे होय. ही आंतरिक विरक्तीच योगाची खरी सिद्धी आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना फळाची अपेक्षा न ठेवता आणि मनावर ताबा मिळवून शांत राहणे म्हणजे संन्यासाचा सराव करणे होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी अभ्यास करताना निकालाच्या चिंतेपेक्षा केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाला खऱ्या संन्यासाचे स्वरूप समजावून सांगत आहेत, जिथे बाह्य वेषापेक्षा आंतरिक अलिप्तता महत्त्वाची आहे.