🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, काम आणि क्रोध हे सर्व पापांचे मूळ आहेत. जोपर्यंत आपली इंद्रिये स्वैर असतात, तोपर्यंत मनुष्य मोहाच्या जाळ्यात अडकतो आणि चुकीची कर्मे करतो. म्हणून साधकाने प्रथम आपल्या इंद्रियांवर नियंत्रण मिळवले पाहिजे. जो आपल्या इंद्रियांना जिंकतो, तोच खऱ्या अर्थाने पापांपासून मुक्त होऊ शकतो. इंद्रियनिग्रह केल्यामुळे बुद्धी स्थिर होते आणि आत्मज्ञानाचा मार्ग मोकळा होतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप राग येतो किंवा एखादी चुकीची गोष्ट करण्याची इच्छा होते, तेव्हा स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवणे म्हणजे इंद्रियनिग्रह होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी मोबाईलवर गेम खेळण्याचा मोह टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

काम आणि क्रोध या पापांच्या मुळांना नष्ट करण्यासाठी इंद्रियांवर ताबा मिळवणे किती आवश्यक आहे, हे संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, बाह्यतः संन्यास (कर्माचा त्याग) आणि कर्मयोग (फलाशा सोडून कर्म करणे) हे दोन वेगळे मार्ग वाटले तरी त्यांचे अंतिम ध्येय आणि मूळ स्वरूप एकच आहे. जो खरा संन्यासी आहे तोच खरा योगी आहे. कर्माचा त्याग म्हणजे केवळ कृती थांबवणे नव्हे, तर त्यातील कर्तेपणाचा अहंकार सोडणे होय. ज्याला हे ऐक्य समजते, त्यालाच सत्याचे दर्शन घडते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' हा अहंकार न ठेवता, ते काम आपले कर्तव्य म्हणून आनंदाने करावे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना केवळ मार्कांसाठी न करता ज्ञान मिळवण्यासाठी केल्यास तो योग आणि संन्यास दोन्ही ठरतो.

संन्यास आणि कर्मयोग यांतील अभेद आणि त्यांचे एकच असलेले अंतिम ध्येय ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, इंद्रियांवर विजय मिळवणे ही केवळ बोलण्याची गोष्ट नाही. साधक जेव्हा अत्यंत निष्ठेने आणि कडक अभ्यासाने (साधनेने) प्रयत्न करतो, तेव्हाच ही चंचल इंद्रिये ताब्यात येतात. इंद्रिये स्वभावतः विषयांकडे धावणारी असतात, त्यांना वश करण्यासाठी सातत्यपूर्ण आणि कठोर प्रयत्नांची आवश्यकता असते.

दैनंदिन जीवनात जर आपल्याला एखादी वाईट सवय सोडायची असेल, तर केवळ इच्छा असून चालत नाही. त्यासाठी रोजच्या सरावाने आणि शिस्तीने स्वतःवर नियंत्रण मिळवावे लागते. उदाहरणार्थ, अभ्यासात मन एकाग्र करण्यासाठी रोज थोडा वेळ ध्यान करण्याचा सराव करणे आवश्यक आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला इंद्रियनिग्रहासाठी अभ्यासाचे आणि सातत्याचे महत्त्व सांगत आहेत.