🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत माउली ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाच्या मानसिक स्थितीवर भाष्य करतात. श्रीकृष्ण अर्जुनाला विचारतात की, तू सारासार विचार न करता केवळ भावनेच्या भरात का रडत आहेस? क्षत्रियाला शोभेल असे हे वागणे नाही. तुझ्या बुद्धीला असा कोणता मोह झाला आहे की तुला तुझे कर्तव्य दिसत नाहीये? येथे 'निष्ठुरता' हा शब्द अर्जुनाच्या स्वतःच्या कर्तव्याप्रती असलेल्या कठोरतेसाठी किंवा मोहामुळे आलेल्या जडत्वासाठी वापरला आहे. श्रीकृष्ण त्याला त्याच्या मूळ स्वरूपाची आणि कर्तव्याची आठवण करून देत आहेत.

जेव्हा आपण कठीण प्रसंगात घाबरून जातो किंवा रडायला लागतो, तेव्हा आपण स्वतःला विचारले पाहिजे की आपण कर्तव्याचा विचार करत आहोत की केवळ भावनेचा. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर रडण्यापेक्षा, कुठे चूक झाली याचा विचार करणे म्हणजे 'उचित विचार' होय.

युद्धाच्या सुरुवातीला अर्जुन गोंधळलेला असताना श्रीकृष्ण त्याला त्याच्या कर्तव्याची जाणीव करून देत आहेत आणि त्याच्या विषण्णतेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अद्वैत स्थितीचे अत्यंत मार्मिक वर्णन करत आहेत. जेव्हा आत्मज्ञानाचा प्रकाश पडतो, तेव्हा अज्ञानाचा अंधार पूर्णपणे नष्ट होतो. अज्ञान हेच द्वैताचे (म्हणजेच 'मी' वेगळा आणि 'जग' किंवा 'ईश्वर' वेगळा या भावनेचे) मूळ कारण आहे. एकदा का हे अज्ञान मुळासकट उपटून टाकले की, भक्त आणि देव, किंवा मी आणि तू असा वेगळेपणा उरत नाही. सर्वत्र एकच चैतन्य भरलेले आहे असा अनुभव येतो. ज्याप्रमाणे सूर्य उगवल्यावर अंधाराचा लवलेशही उरत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञान प्राप्त झाल्यावर भेदाची भावना नष्ट होते.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा 'माझे' आणि 'तुझे' यावरून भांडतो. जर आपण हे लक्षात घेतले की आपल्या सर्वांमध्ये एकच आत्मा आहे, तर राग आणि द्वेष कमी होतो. उदाहरणार्थ, ऑफिसमध्ये काम करताना सहकाऱ्याला स्पर्धक न मानता आपल्याच कामाचा एक भाग मानल्यास कामाचा ताण कमी होतो आणि सहकार्य वाढते.

आत्मज्ञानाद्वारे अज्ञानाचा पूर्ण नाश झाल्यावर प्राप्त होणाऱ्या अद्वैत स्थितीचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्याचे मन बाह्य जगातील क्षणभंगुर विषयांमध्ये (जसे की चव, स्पर्श, रूप) अडकलेले नाही, तोच खऱ्या अर्थाने अंतरातील आत्मसुखाचा अनुभव घेऊ शकतो. जेव्हा एखादा साधक आपली इंद्रिये बाह्य जगातून काढून अंतर्मुख करतो, तेव्हा त्याला ब्रह्माशी एकरूप झाल्याचा आनंद मिळतो. हा आनंद कोणत्याही भौतिक वस्तूवर अवलंबून नसल्यामुळे तो अक्षय म्हणजेच कधीही न संपणारा असतो.

आजच्या काळात आपण मोबाईल, टीव्ही किंवा बाहेरच्या खाण्यात सुख शोधतो, पण ते तात्पुरते असते. जर आपण रोज १० मिनिटे शांत बसून स्वतःच्या विचारांचे निरीक्षण केले (ध्यान केले), तर आपल्याला मनातून खरी शांती आणि आनंद मिळू शकतो. उदाहरणार्थ: परीक्षेत यश मिळाल्यावर होणाऱ्या आनंदापेक्षा, अभ्यास करताना विषयाचे आकलन झाल्यावर मिळणारा आंतरिक आनंद अधिक टिकणारा असतो.

बाह्य विषयांच्या सुखाचा त्याग करून अंतरातील अक्षय सुखाचा अनुभव घेणाऱ्या स्थितप्रज्ञाचे वर्णन या ओवीत केले आहे.