🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र मांडतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वतःच्या आवडी-निवडीनुसार कर्म निवडण्यापेक्षा, जे कर्म नैतिकदृष्ट्या 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे परिस्थितीनुसार किंवा काळाच्या ओघात आपल्या वाट्याला आले आहे (अवसरें प्राप्त), तेच कर्म करावे. महत्त्वाचे म्हणजे, ते कर्म करताना मनात फळाची कोणतीही आशा किंवा स्वार्थी 'हेतू' नसावा. जेव्हा आपण कर्तव्य भावनेने आणि निस्वार्थपणे कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही, तर मोक्षाकडे नेते.

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही रस्त्याने जात असताना कोणाला मदतीची गरज भासली, तर ते तुमचे 'अवसरें प्राप्त' कर्म आहे. तिथे 'मला काय मिळेल' असा विचार न करता मदत करणे म्हणजे 'अहेतुक' आचरण होय.

ज्ञानेश्वर महाराज कर्माच्या बंधनातून मुक्त होण्यासाठी कर्म कसे करावे, याचे मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माचे अनन्यसाधारण महत्त्व विशद करतात. प्रत्येक व्यक्तीला त्याच्या स्वभावानुसार आणि सामाजिक स्थितीनुसार काही कर्तव्ये प्राप्त झालेली असतात. दुसऱ्याचे कर्तव्य कितीही सोपे किंवा मोहक वाटले तरी ते आपल्यासाठी श्रेयस्कर नसते. आपला स्वधर्म जरी कठीण, कष्टदायक किंवा प्रतिकूल वाटला, तरी तोच आपल्याला आत्मोन्नतीकडे नेणारा असतो. स्वधर्माचे निष्काम भावनेने पालन करणे हीच खरी ईश्वरसेवा आहे, असे महाराज येथे सुचवतात.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी इतरांच्या यशाची तुलना न करता आपल्या अभ्यासावर आणि आवडीच्या विषयावर लक्ष केंद्रित करणे हा त्यांचा स्वधर्म आहे. उदाहरणार्थ, जर एखाद्याला गणितात रस असेल तर त्याने इतरांचे पाहून कला शाखेकडे न वळता आपल्या आवडीच्या विषयात मेहनत घ्यावी, जरी ती कठीण वाटली तरी.

संत ज्ञानेश्वर महाराज स्वधर्माचे पालन करण्याचे आध्यात्मिक महत्त्व आणि त्याची अपरिहार्यता स्पष्ट करत आहेत.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या सर्वज्ञतेचे वर्णन करतात. श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, जीव आणि ईश्वर या दोघांचेही अनेक जन्म होतात, परंतु त्यांच्यात एक मोठा फरक आहे. जीव हा मायेच्या अधीन असल्यामुळे आपल्या पूर्वजन्मांच्या स्मृती विसरतो. याउलट, ईश्वर हा मायेचा स्वामी (मायापती) असल्यामुळे त्याला भूत, वर्तमान आणि भविष्य या तिन्ही काळांचे पूर्ण ज्ञान असते. अर्जुनाला स्वतःच्या स्वरूपाचा विसर पडला आहे, तर श्रीकृष्ण आपल्या मूळ स्वरूपात स्थित राहून सर्व घटनांचे साक्षीदार आहेत.

आपल्या आयुष्यात घडणाऱ्या घटनांचा अर्थ आपल्याला कधीकधी समजत नाही, कारण आपल्याला आपला भूतकाळ पूर्णपणे माहित नसतो. अशा वेळी ईश्वरावर विश्वास ठेवावा की तो सर्व जाणतो आणि आपल्या कर्माचा योग्य हिशोब ठेवून आपल्याला मार्गदर्शन करतो. उदाहरण: संकटाच्या वेळी विचलित न होता 'ईश्वराची ही काहीतरी योजना असेल' असा सकारात्मक विचार करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याच्या आणि स्वतःच्या पूर्वजन्मांच्या स्मृतींमधील फरक स्पष्ट करून सांगत आहेत.