🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे अत्यंत सूक्ष्म स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की आत्मज्ञान ही अशी एक अवस्था आहे जी मानवी बुद्धीच्या आणि तर्काच्या पलीकडे आहे. बुद्धी ही द्वैतावर आधारित असते, तर आत्मज्ञान हे अद्वैत असते, म्हणून तिथे बुद्धीचा प्रवेश होऊ शकत नाही. तसेच, जिथे अविद्या (अज्ञान) मुळासकट नष्ट झालेली असते, तिथेच खऱ्या ज्ञानाचा प्रकाश असतो. हे ज्ञान मिळवणे म्हणजे स्वतःच्या मूळ स्वरूपाची ओळख होणे होय.

दैनंदिन जीवनात आपण प्रत्येक गोष्ट बुद्धीने आणि तर्काने सोडवण्याचा प्रयत्न करतो, पण मनाची खरी शांती मिळवण्यासाठी कधीकधी विचारांच्या पलीकडे जाऊन शांत बसावे लागते. उदाहरणार्थ: जेव्हा आपण खूप तणावात असतो, तेव्हा केवळ विचार करण्यापेक्षा ध्यान (Meditation) केल्याने आपल्याला अंतर्मनातील शांततेचा अनुभव येतो, जे आत्मज्ञानाकडे जाणारे एक पाऊल आहे.

दुसऱ्या अध्यायात श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे स्वरूप सांगत आहेत. ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे आत्मज्ञान म्हणजे नेमके काय, याची व्याख्या स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या मानसिक स्थिरतेचे वर्णन करण्यासाठी समुद्राचे उदाहरण देतात. पावसाळ्यात अनेक नद्यांचे पाणी समुद्राला येऊन मिळते, तरीही समुद्र आपली मर्यादा सोडून बाहेर येत नाही. तो शांत आणि गंभीर राहतो. त्याचप्रमाणे, ज्या पुरुषाच्या अंतःकरणात विषयांच्या अनेक इच्छा किंवा बाह्य जगातील प्रलोभने आली, तरी त्याचे मन डळमळीत होत नाही. तो आपल्या आत्मस्वरूपाच्या आनंदाने इतका तृप्त असतो की बाह्य गोष्टींचा त्याच्यावर कोणताही परिणाम होत नाही. असा पुरुषच खऱ्या अर्थाने शांती प्राप्त करतो.

आपल्या आयुष्यात जेव्हा खूप सुख किंवा दुःख येते, तेव्हा समुद्राप्रमाणे शांत राहून आपल्या कर्तव्यापासून ढळू नये. उदाहरण: परीक्षेत खूप चांगले गुण मिळाले तरी गर्विष्ठ होऊ नये आणि कमी मिळाले तरी खचून न जाता पुन्हा प्रयत्न करावा.

स्थितप्रज्ञ पुरुष विषयांच्या सानिध्यात असूनही कसा अविचल राहतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राच्या उदाहरणाने स्पष्ट करत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला उपदेश करत आहेत. श्रीकृष्ण म्हणतात की, युद्धाच्या प्रसंगी मोह किंवा भीतीमुळे स्वतःच्या मनाची दिशाभूल करू नकोस. सत्य परिस्थितीचा स्वीकार करून धैर्याने उभे राहणे हेच तुझे कर्तव्य आहे. मनाचा गोंधळ दूर करून स्थिर बुद्धीने वागणे आवश्यक आहे, असा संदेश येथे दिला आहे.

जेव्हा आपण कठीण प्रसंगात असतो, तेव्हा घाबरून न जाता शांत राहून निर्णय घ्यावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी भीती वाटली तरी धीर धरून अभ्यास करावा.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचा मोह सोडून धैर्याने युद्धाला सामोरे जाण्याचा आणि मनाचा गोंधळ थांबवण्याचा उपदेश करत आहेत.