🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वरीच्या तिसऱ्या अध्यायाच्या सुरुवातीला अर्जुन श्रीकृष्णाला प्रश्न विचारतो. दुसऱ्या अध्यायात भगवंतांनी 'स्थितप्रज्ञ' आणि 'बुद्धी'चे महत्त्व सांगितले होते. अर्जुनाला असे वाटले की जर ज्ञान किंवा बुद्धी श्रेष्ठ आहे, तर मग कर्म (युद्ध) करण्याची काय गरज? तो गोंधळलेला आहे आणि विचारतोय की जर ज्ञानमार्ग चांगला आहे, तर मला या हिंसक कर्मात का गुंतवत आहात? हा प्रश्न कर्मयोगाच्या विवेचनाचा पाया ठरतो.

जेव्हा आपल्याला दोन चांगल्या पर्यायांपैकी एक निवडताना गोंधळ होतो, तेव्हा आपण आपल्या मार्गदर्शकाला स्पष्ट प्रश्न विचारला पाहिजे. उदाहरण: अभ्यासासाठी कोणता विषय निवडावा हे न समजल्यास शिक्षकांना विचारणे.

दुसऱ्या अध्यायात बुद्धीचे महत्त्व ऐकल्यानंतर अर्जुन गोंधळला आहे. जर ज्ञान श्रेष्ठ आहे, तर मग युद्ध का करावे, असा प्रश्न तो विचारतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कुरुक्षेत्राचे महत्त्व विशद करतात. कुरुक्षेत्र हे केवळ एक युद्धभूमी नसून ते 'धर्मक्षेत्र' आहे, जिथे सत्याचा आणि धर्माचा निर्णय होतो. 'विचित्र' या शब्दाचा अर्थ येथे 'विविध प्रकारची' किंवा 'विलक्षण' असा आहे, कारण एका बाजूला अधर्माचे सैन्य (कौरव) आणि दुसऱ्या बाजूला धर्माचे सैन्य (पांडव) उभे आहे. हे वर्णन युद्धाच्या सुरुवातीची पार्श्वभूमी आणि त्या जागेचे पावित्र्य दर्शवते.

आपल्या दैनंदिन जीवनातही अनेकदा कुरुक्षेत्रासारखी परिस्थिती निर्माण होते, जिथे आपल्याला दोन भिन्न विचारांमध्ये निवड करावी लागते. अशा वेळी आपण धर्माच्या (सत्याच्या) बाजूने उभे राहणे महत्त्वाचे असते. उदाहरणार्थ: परीक्षेत कॉपी करण्याचा मोह टाळून प्रामाणिकपणे पेपर लिहिणे हे आपले 'धर्मक्षेत्र' आहे.

संजय धृतराष्ट्राला कुरुक्षेत्रावरील परिस्थितीचे वर्णन करून सांगत आहे की तिथे कशा प्रकारे दोन्ही सैन्यं जमा झाली आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. जेव्हा साधकाची बुद्धी 'मी कर्ता आहे' या अहंकारापासून मुक्त होऊन आत्मस्वरूपात स्थिर होते, तेव्हा त्याच्या हातून होणारी कर्मे ही केवळ शरीराची हालचाल ठरतात. ज्याप्रमाणे अग्नीने भाजलेले बी पुन्हा रुजत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानयुक्त बुद्धीने केलेली कर्मे भविष्यातील जन्म-मरणाच्या फेऱ्याला (बंधनाला) कारणीभूत ठरत नाहीत. शरीर आपले विहित कार्य करत राहते, पण अंतरात्मा त्या कर्मांपासून पूर्णपणे अलिप्त राहतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम मीच करतोय' असा गर्व न बाळगता, ते ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना तो केवळ मार्कांसाठी न करता ज्ञान मिळवण्यासाठी केल्यास मनावर दडपण येत नाही.

ज्ञानी पुरुष कर्मे करूनही कर्माच्या बंधनातून कसा मुक्त राहतो, याचे वर्णन या ओवीत केले आहे.