🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसाक्षात्काराच्या अद्वैत स्थितीचे वर्णन करत आहेत. ते म्हणतात की, आत्मा हा इतका व्यापक आणि सर्वव्यापी आहे की त्याला जाणण्यासाठी कोणत्याही बाह्य साधनाची गरज नसते. ज्याप्रमाणे आकाश हे अनंत आहे आणि त्याला पकडण्यासाठी आकाशाचाच भाग वापरावा लागेल (जे अशक्य आहे कारण ते एकच आहे), तसेच आत्म्याला ओळखण्यासाठी स्वतःलाच स्वतःमध्ये विलीन करावे लागते. येथे ज्ञाता (जाणणारा) आणि ज्ञेय (ज्याला जाणायचे आहे) यांमधील भेद संपून जातो. ही स्थिती म्हणजे केवळ 'असणे' होय, जिथे आत्मा स्वतःच्याच प्रकाशात स्वतःला अनुभवतो.

दैनंदिन जीवनात आपण सुखासाठी बाहेरच्या वस्तूंवर अवलंबून असतो. ही ओवी शिकवते की खरे समाधान आपल्या आतच आहे. उदाहरणार्थ, जेव्हा आपण ध्यान करतो, तेव्हा आपण बाह्य जगाचा विचार सोडून स्वतःच्या अंतर्मनात डोकावतो, तेव्हा मिळणारी शांतता हीच 'स्वतःला स्वतःने मिळवणे' आहे.

संत ज्ञानेश्वर आत्मसाक्षात्काराच्या अशा स्थितीचे वर्णन करत आहेत जिथे शोधणारा आणि शोधले जाणारे यातील फरक मिटतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत. ते म्हणतात की, ज्या अनुभवामुळे 'अविद्या' म्हणजेच अज्ञान पूर्णपणे व्यर्थ ठरते आणि ज्या प्रपंचाला (संसाराला) आपण सत्य मानतो, त्याचा मनातील भास नाहीसा होतो, तोच खरा 'सद्भाव' किंवा परमात्म्याचा अनुभव होय. ज्याप्रमाणे सूर्य उगवल्यावर अंधार उरत नाही, त्याप्रमाणे हे ज्ञान प्राप्त झाल्यावर केवळ शुद्ध चैतन्य उरते.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा अफवा किंवा चुकीच्या माहितीमुळे (अज्ञानामुळे) दुःखी होतो. जेव्हा आपल्याला सत्य समजते, तेव्हा तो भीतीचा 'प्रपंच' संपतो. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून घाबरणे हे अज्ञान आहे, पण प्रकाशात ती दोरीच आहे हे कळणे म्हणजे सत्याचा अनुभव घेणे होय.

ज्ञानेश्वर महाराज खऱ्या आत्मज्ञानाचे लक्षण आणि ते अज्ञानाचा नाश कसे करते, हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे अथांग पाणी ओलांडण्यासाठी आपल्याला पाण्याचाच आधार असलेल्या नौकेची मदत घ्यावी लागते, त्याचप्रमाणे संसाराच्या कर्मबंधनातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचा त्याग करून चालत नाही. उलट, फळाची आशा न धरता केलेली कर्मेच (निष्काम कर्म) माणसाला कर्माच्या बंधनातून मुक्त करतात. कर्मानेच कर्माचा क्षय होतो, जेव्हा त्या कर्मामागे 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नसतो.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मी हे काम केवळ माझे कर्तव्य म्हणून करत आहे' हा भाव ठेवल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या समाजसेवकाने प्रसिद्धीची अपेक्षा न ठेवता काम केल्यास त्याला कर्माचे बंधन न लागता आत्मिक समाधान मिळते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की अनासक्त वृत्तीने केलेले कर्म कर्माच्या बंधनातून कशी मुक्तता करते.