🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते अर्जुनाला सांगतात की, मानवी दुःखाचे मूळ कर्मात नसून कर्माच्या फळाविषयी असलेल्या 'वासनेत' (इच्छेत) आहे. वेदांमध्ये अनेक सकाम कर्मे सांगितली आहेत, परंतु आत्मोन्नतीसाठी माणसाने फळाची आशा सोडून कर्तव्य पार पाडले पाहिजे. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा धरतो, तेव्हा आपण कर्माच्या बंधनात अडकतो. म्हणून, केवळ ईश्वराची सेवा किंवा आपले कर्तव्य या भावनेने कर्म करावे, असा हा मोलाचा सल्ला आहे.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा नोकरी करताना 'मला किती पगार मिळेल?' किंवा 'माझा पहिला नंबर येईल का?' या चिंतेत राहण्यापेक्षा, आपले काम पूर्ण निष्ठेने आणि आनंदाने करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने केवळ बक्षीस जिंकण्यासाठी न खेळता, खेळाचा आनंद घेण्यासाठी आणि आपले सर्वोत्तम देण्यासाठी खेळावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करण्याचा (निष्काम कर्मयोग) उपदेश करत आहेत, त्याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) अंतःकरणाची शुद्धता स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याचे मन आत्मस्वरूपात विलीन झाले आहे, त्याचे अंतःकरण 'निके' म्हणजे अत्यंत निर्मळ असते. अशा मनात ऐहिक विषयांची (काम, क्रोध, लोभ) सावलीही पडत नाही. ज्याप्रमाणे आरसा स्वच्छ असेल तरच त्यात स्पष्ट प्रतिबिंब दिसते, त्याप्रमाणे हे शुद्ध अंतःकरण कोणत्याही बाह्य प्रलोभनाने विटाळले जात नाही. विषयांचा स्पर्श तर दूरच, पण त्यांचे नावही तिथे टिकू शकत नाही.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण आपले ध्येय निश्चित करतो, तेव्हा बाह्य प्रलोभने आपल्याला विचलित करू नयेत. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासाचा निश्चय केला असेल, तर मोबाईल किंवा खेळाचे आकर्षण त्याच्या मनात येऊ नये; हेच 'शुद्ध अंतःकरण' होय.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना त्याच्या अंतःकरणाच्या निर्मळतेचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानाच्या मार्गावर इंद्रियनिग्रह हा अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा आहे. ज्याप्रमाणे कासव आपले पाय स्वतःहून आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपली इंद्रिये विषयांच्या ओढीपासून बाजूला काढून स्वतःच्या नियंत्रणात ठेवतो, त्याचीच बुद्धी स्थिर होते. असा संयमी पुरुषच 'स्थितप्रज्ञ' या अवस्थेला पोहोचण्यास योग्य असतो. केवळ बाह्य त्याग महत्त्वाचा नसून, मनातून इंद्रियांवर ताबा मिळवणे येथे अभिप्रेत आहे.

दैनंदिन जीवनात, जसे की अभ्यास करताना मोबाईल किंवा टीव्हीच्या आकर्षणापासून स्वतःला रोखणे म्हणजे इंद्रियनिग्रह होय. यामुळे एकाग्रता वाढून यश मिळते.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व आणि त्याची फळे स्पष्ट करत आहेत.