🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वरीच्या तिसऱ्या अध्यायात संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा उपदेश करत आहेत. ते म्हणतात की, माणसाने कर्माचा त्याग करू नये, तर कर्माच्या फळाचा आणि 'मी कर्ता आहे' या अहंकाराचा त्याग करावा. 'नि:संगु' होणे म्हणजे कर्मात न अडकणे. जेव्हा आपण आपले विहित कर्तव्य (जे आपल्या वाट्याला आले आहे) कोणत्याही स्वार्थाशिवाय करतो, तेव्हा ते कर्मच 'योग' बनते. अर्जुनासाठी युद्ध हे त्याचे विहित कर्म होते, म्हणून त्याला ते नि:संग होऊन करण्यास सांगितले आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मला यातून काय मिळेल' यापेक्षा 'मी माझे काम किती उत्तम प्रकारे करू शकतो' यावर लक्ष देणे म्हणजे नि:संग होणे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेत किती गुण मिळतील या चिंतेपेक्षा विषयाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी प्रामाणिकपणे अभ्यास करावा.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले विहित कर्तव्य पार पाडण्याचा सल्ला देत आहेत, याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, 'काय करावे' (कर्म) आणि 'काय करू नये' (अकर्म) याबद्दल सामान्य लोकांमध्ये आणि शास्त्रांमध्येही मोठा संभ्रम असतो. जो मनुष्य या तात्विक वादाच्या पलीकडे जाऊन, सर्व कर्मांचा कर्तेपणा ईश्वराला अर्पण करतो, तोच या भ्रमातून मुक्त होतो. असा पुरुष पांडुरंगाच्या (परमात्म्याच्या) स्वरूपात विलीन होऊन पूर्ण शांतता प्राप्त करतो. कर्माच्या बाह्य स्वरूपापेक्षा अंतरीची स्थिती महत्त्वाची आहे, हे येथे अधोरेखित केले आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा 'हे करू की ते करू' अशा द्विधा मनस्थितीत असतो. अशा वेळी गोंधळून न जाता, आपले कर्तव्य ईश्वराची सेवा म्हणून करावे आणि फळाची चिंता सोडून द्यावी. उदाहरण: एखाद्या कठीण प्रसंगात परिणामांचा विचार करून घाबरण्यापेक्षा, आपले सर्वोत्तम प्रयत्न करणे आणि मन शांत ठेवणे.

भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायातील १८ व्या श्लोकावर भाष्य करताना, ज्ञानेश्वर महाराज कर्म आणि अकर्माचा खरा अर्थ जाणणाऱ्या पुरुषाची स्थिती वर्णन करत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज कर्मयोगाचे एक महत्त्वाचे सामाजिक तत्व मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात जे प्रभावशाली, ज्ञानी किंवा अधिकारसंपन्न लोक असतात, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे सामान्य जनता एक आदर्श म्हणून पाहत असते. जर एखाद्या समर्थ व्यक्तीने योग्य आणि नीतिमान आचरण केले, तर समाज आपोआपच त्या मार्गावर चालतो. म्हणून, जबाबदार व्यक्तींनी आपले कर्म अत्यंत निष्ठेने आणि सावधगिरीने केले पाहिजे, कारण त्यांच्या वागण्यावरच संपूर्ण समाजाची नैतिक दिशा अवलंबून असते. हे 'लोकसंग्रहाचे' तत्व आहे.

जर घरातील मोठी माणसे किंवा शाळेतील शिक्षक शिस्तीने आणि सत्याने वागले, तर मुलेही त्यांचेच अनुकरण करून चांगले नागरिक बनतात. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या नेत्याने सार्वजनिक ठिकाणी स्वच्छता पाळली, तर त्याचे अनुयायीही त्याचेच अनुकरण करतात.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की ज्ञानी आणि समर्थ पुरुषाने आपली कर्तव्ये योग्य प्रकारे का पार पाडली पाहिजेत, कारण समाज त्यांचेच अनुकरण करतो.