🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे निर्लेपत्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, आकाश हे सर्वव्यापी आहे, परंतु त्यात असलेला धूर आकाशाला मलीन करू शकत नाही किंवा त्याला स्पर्शही करू शकत नाही. त्याचप्रमाणे, जो पुरुष आत्मस्वरूपात जागा झाला आहे, तो देहात राहत असूनही देहाच्या कर्मांनी किंवा त्यांच्या फळांनी बांधला जात नाही. तो आपल्या स्वतःच्याच चैतन्यमय महिमात सदैव मुक्त असतो. कर्माचा लेप केवळ देहबुद्धी असलेल्यांना लागतो, आत्मज्ञानी पुरुषाला नाही.

दैनंदिन जीवनात कामे करताना 'मी करतोय' हा अहंकार न ठेवता, आकाशासारखे अलिप्त राहून कर्तव्य पार पाडावे. उदाहरणार्थ, ऑफिसमध्ये काम करताना यशाने हुरळून न जाणे आणि अपयशाने खचून न जाणे.

अर्जुनाला आत्म्याचे निर्लेप स्वरूप समजावून सांगताना माउली आकाशाचे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला त्याच्या क्षत्रिय धर्माची जाणीव करून देतात. ते स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानाचा विचार जरी घटकाभर बाजूला ठेवला, तरी व्यावहारिक दृष्टिकोनातून स्वधर्माचे पालन करणे हेच श्रेष्ठ आहे. क्षत्रियासाठी धर्मयुद्ध हे स्वर्गाचे द्वार मानले जाते. आपल्या विहित कर्मापासून परावृत्त होणे हे अधर्म असून, स्वधर्मात राहूनच मनुष्याची आध्यात्मिक प्रगती शक्य आहे. ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की स्वधर्म हाच मनुष्याचा खरा आधार आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण ज्या भूमिकेत आहोत (उदा. पालक, कर्मचारी, नागरिक), त्या भूमिकेतील कर्तव्ये प्रामाणिकपणे पार पाडणे म्हणजे स्वधर्म पाळणे होय. उदाहरणार्थ, संकटाच्या वेळी घाबरून न जाता आपले काम करत राहणे हाच खरा मार्ग आहे.

अर्जुन युद्धाच्या प्रसंगी गोंधळलेला असताना श्रीकृष्ण त्याला त्याच्या क्षत्रिय कर्तव्याची आणि स्वधर्माची आठवण करून देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मानवी बुद्धी अनेकदा शास्त्रांच्या, विधी-निषेधांच्या आणि शब्दांच्या गुंतागुंतीत (वागोजाळी) अडकलेली असते. जोपर्यंत बुद्धी या बाह्य ज्ञानाच्या गोंधळात असते, तोपर्यंत तिला आत्मसाक्षात्कार होत नाही. जेव्हा ही बुद्धी सर्व संभ्रमातून मुक्त होऊन, निश्चल होऊन परमात्म्याच्या स्वरूपात (समाधीमध्ये) स्थिर होते, तेव्हाच साधकाला खऱ्या अर्थाने 'योग' प्राप्त होतो. ही अवस्था म्हणजे केवळ माहिती नसून प्रत्यक्ष अनुभव असतो.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक लोकांची मते आणि माहितीच्या ओझ्याखाली दबलेले असतो. अशा वेळी गोंधळून न जाता, मन शांत करून स्वतःच्या कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे बुद्धी स्थिर करणे होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी अनेक पुस्तके वाचून गोंधळण्यापेक्षा मूळ संकल्पना समजून घेऊन मन शांत ठेवणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की बुद्धी कधी आणि कशी स्थिर होऊन योगाची प्राप्ती करून देते.