🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानेश्वरीच्या वाङ्मयीन आणि आध्यात्मिक श्रीमंतीचे वर्णन करतात. 'शब्दरत्नांची खाणी' म्हणजे केवळ शब्द नव्हे, तर अर्थपूर्ण आणि मोक्ष देणारे शब्द. ही 'लावणी' (रचना) अशी आहे की ती ऐकल्याने किंवा वाचल्याने मानवाचे अंतःकरण शुद्ध होते आणि त्याला परम सुख प्राप्त होते. हे सुख केवळ एका जगापुरते मर्यादित नसून 'त्रैलोक्य' म्हणजे स्वर्ग, मृत्यू आणि पाताळ या तिन्ही लोकांसाठी कल्याणकारी आहे. ज्ञानेश्वर महाराज सुचवतात की हा ग्रंथ केवळ माहिती देत नाही, तर आत्मिक समाधान देतो.

आपण आपल्या दैनंदिन जीवनात शब्दांचा वापर विचारपूर्वक केला पाहिजे. जसे ज्ञानेश्वर महाराजांनी शब्दांना रत्ने म्हटले आहे, तसे आपणही गोड आणि अर्थपूर्ण बोलून इतरांना आनंद देऊ शकतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या दुःखी व्यक्तीला प्रेमाचे दोन शब्द बोलणे हे त्याला रत्न देण्यासारखेच मौल्यवान आहे.

ज्ञानेश्वरीच्या सुरुवातीला मंगलाचरणात ज्ञानेश्वर महाराज या ग्रंथाच्या आध्यात्मिक आणि वाङ्मयीन महत्त्वाबद्दल सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाची लक्षणे सांगतात. जो साधक 'मी हे शरीर आहे' हा देहाभिमान पूर्णपणे त्यागून देतो, त्याच्या मनातील द्वैतभाव (मी आणि तू मधील फरक) नष्ट होतो. जेव्हा मनुष्याला सर्वत्र एकाच आत्मतत्त्वाचा अनुभव येतो, तेव्हा त्याला 'पूर्ण आत्मबोध' प्राप्त झाला असे म्हणतात. असा पुरुष प्रपंचात राहूनही ब्रह्माशी एकरूप झालेला असतो.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा 'मी' आणि 'माझे' या अहंकारात अडकतो. जर आपण इतरांना स्वतःसारखेच मानले आणि अहंकार कमी केला, तर आपले जीवन अधिक आनंदी होईल. उदाहरणार्थ, एखाद्या कामाचे यश मिळाल्यावर केवळ स्वतःचे मोठेपण न सांगता सर्वांच्या सहभागाचा आदर करणे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या अध्यायात कर्मसंन्यास आणि कर्मयोग यांचे विवेचन करताना आत्मज्ञानी पुरुषाची स्थिती स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे अशा व्यक्तीचे) लक्षण सांगतात. जो मनुष्य आपल्या मनातील सर्व भौतिक वासना आणि फळाची आशा पूर्णपणे त्यागून देतो आणि बाह्य विषयांच्या सुखावर अवलंबून न राहता केवळ आत्मस्वरूपातच तृप्त राहतो, तोच खरा निष्काम योगी होय. अशा व्यक्तीची बुद्धी कोणत्याही परिस्थितीत डळमळीत होत नाही, म्हणून त्याला स्थितप्रज्ञ म्हटले जाते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण इतरांच्या कौतुकावर किंवा बाह्य वस्तूंवर आपले सुख अवलंबून न ठेवता स्वतःच्या कर्मात आनंद मानतो, तेव्हा आपण मानसिक शांती मिळवू शकतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या स्पर्धेत हरलो तरी आपल्या प्रामाणिक प्रयत्नांमुळे समाधानी राहणे म्हणजे स्थितप्रज्ञतेचा सराव करणे होय.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिर बुद्धी असलेल्या (स्थितप्रज्ञ) माणसाची लक्षणे समजावून सांगत आहेत.