🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत वर्णन करतात की, अर्जुनाच्या विनंतीचा मान राखून भगवान श्रीकृष्णांनी (चक्रपाणी) रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी नेला. कौरवांची अकरा आणि पांडवांची सात अशी एकूण अठरा अक्षौहिणी सेना जिथे युद्धासाठी सज्ज होऊन उभी होती, त्या रणभूमीच्या मध्यभागी रथाची स्थापना केली. हे श्रीकृष्णाचे आपल्या भक्ताप्रती असलेले प्रेम आणि त्याचे सारथ्य करण्याचे कर्तव्य दर्शवते.

जेव्हा आपण एखाद्या अनुभवी व्यक्तीला किंवा ईश्वराला आपला मार्गदर्शक मानतो, तेव्हा ते आपल्याला योग्य वेळी योग्य ठिकाणी पोहोचवतात. उदाहरण: कठीण प्रसंगात गोंधळून न जाता आपल्या गुरूंच्या सल्ल्यावर विश्वास ठेवल्यास आपल्याला योग्य मार्ग सापडतो.

अर्जुनाने श्रीकृष्णाला रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये नेण्यास सांगितले जेणेकरून तो युद्धासाठी आलेल्या वीरांचे निरीक्षण करू शकेल.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगतात. ज्याप्रमाणे पावसाळ्यात नद्यांना कितीही पूर आला आणि त्या सर्व समुद्राला मिळाल्या, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा उथळ होत नाही. तो आपल्या स्वरूपात अढळ आणि सदैव पूर्ण असतो. त्याचप्रमाणे, ज्ञानी पुरुषाच्या जीवनात अनेक प्रकारचे विषय, भोग किंवा प्रसंग आले तरी, त्याच्या मनाची शांती ढळत नाही. तो आपल्या आत्मस्वरूपात सदैव तृप्त असतो आणि बाह्य परिस्थितीमुळे विचलित होत नाही.

आपल्या आयुष्यात सुख किंवा दुःख आले तरी समुद्रासारखे शांत राहावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत खूप चांगले गुण मिळाले म्हणून हुरळून जाऊ नये आणि कमी गुण मिळाले म्हणून खचून जाऊ नये, तर दोन्ही परिस्थितीत मन स्थिर ठेवावे.

स्थितप्रज्ञाची बुद्धी विषयांच्या सान्निध्यातही कशी स्थिर असते, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देतात.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या प्रतिसादाचे वर्णन करतात. अर्जुन रणांगणावर उभा राहून तत्त्वज्ञानाच्या आणि धर्माच्या मोठ्या गोष्टी करत होता, परंतु त्याचे मन मोहाने आणि शोकाने ग्रासलेले होते. श्रीकृष्ण हसले कारण अर्जुनाचा हा विरोधाभास त्यांना स्पष्ट दिसत होता. तो ज्ञानी असल्यासारखा बोलत होता, पण त्याचे वागणे अज्ञानाचे होते. हे हसणे अर्जुनाचा अहंकार दूर करण्यासाठी आणि त्याला वास्तवाची जाणीव करून देण्यासाठी होते. आत्मस्वरूपाचे ज्ञान नसलेला माणूसच असा शोक करतो, हे श्रीकृष्ण सुचवत आहेत.

जेव्हा एखादी व्यक्ती खूप माहिती असल्याचा आव आणते पण प्रत्यक्ष कृती करताना गोंधळते, तेव्हा तिला वास्तवाची जाणीव करून देण्यासाठी या ओवीचा संदर्भ दिला जातो. उदाहरणार्थ, आरोग्यावर मोठे भाषण देणाऱ्या व्यक्तीने स्वतः व्यायामाचा कंटाळा केल्यास ही ओवी लागू होते.

अर्जुनाने युद्धाला नकार देऊन जो शोक व्यक्त केला, त्यावर श्रीकृष्ण त्याला उपदेश करण्यासाठी सुरुवात करतात.