🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संन्यास (कर्माचा त्याग) आणि कर्मयोग (फलाशा सोडून कर्म करणे) यांच्यातील अद्वैत स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, वरवर पाहता हे दोन मार्ग वेगळे वाटले तरी ते एकाच सत्याचे दोन पैलू आहेत. ज्याप्रमाणे मनुष्याचे शरीर एकच असते पण त्याचे उजवे आणि डावे असे दोन भाग कार्यासाठी विभागलेले असतात, त्याचप्रमाणे मोक्षप्राप्तीसाठी हे दोन्ही मार्ग एकाच ध्येयाकडे नेणारे आहेत. संन्यासात कर्माचा अहंकार सोडला जातो, तर योगात कर्माचे फळ सोडले जाते; परिणामी दोन्ही एकाच ठिकाणी विसावतात.

दैनंदिन जीवनात काम करताना आपण 'कर्मयोग' आणि 'संन्यास' एकत्र आणू शकतो. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करणे हे त्यांचे कर्म आहे (योग), पण 'मला पहिला नंबर मिळालाच पाहिजे' ही हव्यास सोडून केवळ ज्ञानासाठी अभ्यास करणे हा संन्यास आहे. यामुळे तणाव कमी होतो.

संन्यास आणि कर्मयोग हे भिन्न नसून एकच आहेत, हे पटवून देण्यासाठी ज्ञानेश्वर महाराज शरीराचे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मायेचे स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य झोपलेला असताना त्याला पडणारे स्वप्न पूर्णपणे सत्य वाटते आणि जोपर्यंत तो जागा होत नाही, तोपर्यंत त्याला त्या स्वप्नातील घटना खोट्या वाटत नाहीत. अगदी त्याचप्रमाणे, जोपर्यंत मनुष्याला आत्मज्ञान होत नाही आणि तो अज्ञानाच्या निद्रेत असतो, तोपर्यंत त्याला हा नश्वर संसार आणि त्यातील सर्व व्यवहार सत्य वाटतात. हे सर्व अज्ञानाचा विस्तार आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अपयश किंवा दुःखाचा सामना करतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की या गोष्टी स्वप्नासारख्या तात्पुरत्या आहेत. मनावरचा ताण कमी करण्यासाठी 'हे सर्व कायमस्वरूपी नाही' हा विचार करणे उपयुक्त ठरते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला संसाराचे मिथ्यत्व आणि अज्ञानाचे कार्य स्वप्नाच्या उदाहरणाने समजावून सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वरीच्या या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला उपदेश करत आहेत. ते म्हणतात की, मोह किंवा भीतीपोटी आपल्या विहित कर्माचा त्याग करणे चुकीचे आहे. 'झकविजे' म्हणजे भ्रमिष्ट होणे किंवा गोंधळणे. अर्जुन युद्धाच्या प्रसंगी गोंधळला होता, त्याला वाटत होते की युद्ध करणे पाप आहे. परंतु माऊली सांगतात की, स्वधर्माप्रमाणे आलेले कर्म हे ईश्वरी आज्ञा मानून पार पाडले पाहिजे. कर्माचा त्याग केल्याने नव्हे, तर फळाची आशा सोडून कर्म केल्यानेच मनुष्याची प्रगती होते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखादे काम कठीण वाटते, तेव्हा ते सोडून न देता पूर्ण करणे हेच आपले कर्तव्य आहे. उदाहरण: अभ्यासाचा कंटाळा आला तरी विद्यार्थ्यांनी आपले ध्येय गाठण्यासाठी नियमित अभ्यास करणे आवश्यक आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचा मोह सोडून युद्धाचे (कर्तव्याचे) पालन करण्यास सांगत आहेत.