🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत क्रोधाच्या भयानक आणि अनावर स्वरूपाचे वर्णन करतात. जेव्हा मनुष्याच्या मनात एखाद्या विषयाबद्दलची आसक्ती पूर्ण होत नाही, तेव्हा त्यातून क्रोधाचा जन्म होतो. हा क्रोध एखाद्या वणव्यासारखा असतो. ज्याप्रमाणे प्रदीप्त झालेला अग्नी समोर येईल त्या सर्व गोष्टींना भस्म करून टाकतो आणि त्याला शांत करणे कठीण असते, त्याचप्रमाणे एकदा का मनुष्याच्या अंतःकरणात क्रोधाचा संचार झाला की, त्याची विवेकबुद्धी नष्ट होते. हा क्रोध इतका प्रबळ असतो की तो स्वतःला किंवा इतरांनाही नियंत्रित करता येत नाही. हे क्रोधाचे विनाशकारी रूप साधकाने ओळखावे असा संदेश माऊली येथे देतात.

दैनंदिन जीवनात रागावर नियंत्रण मिळवणे अत्यंत आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या मित्राने तुमची चूक काढली आणि तुम्हाला खूप राग आला, तर त्या क्षणी काहीही बोलण्यापूर्वी दहापर्यंत अंक मोजावेत. जर आपण त्या रागाला (अग्नीला) वाढू दिले, तर तो आपल्या मैत्रीचा आणि मानसिक शांततेचा नाश करेल.

विषयांच्या चिंतनातून आसक्ती आणि आसक्तीतून क्रोध कसा निर्माण होतो, हे सांगताना माऊली क्रोधाची तीव्रता स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वरीच्या पाचव्या अध्यायातील या १९ व्या ओवीत माउली अर्जुनाच्या मनातील द्वंद्व स्पष्ट करत आहेत. अर्जुन श्रीकृष्णाला विचारत आहे की, कर्माचा त्याग करणे (संन्यास) आणि कर्मात राहून अनासक्त राहणे (योग) हे दोन्ही मार्ग एकच आहेत की भिन्न? ज्ञानेश्वर महाराज येथे विषयाची मांडणी करताना सांगतात की, वरवर पाहता हे दोन मार्ग वेगळे वाटले तरी त्यांचे अंतिम ध्येय एकच आहे. या ओवीद्वारे ते अर्जुनाला सखोल आध्यात्मिक चर्चेसाठी तयार करत आहेत.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला दोन भिन्न मार्ग दिसतात, तेव्हा गोंधळून न जाता हे लक्षात घ्यावे की ध्येय एकच असेल तर पद्धती भिन्न असू शकतात. उदाहरणार्थ, एखादे काम पूर्ण करण्यासाठी दोन कर्मचारी वेगवेगळ्या पद्धती वापरू शकतात, पण दोघांचे उद्दिष्ट कंपनीचा फायदा हेच असते.

अर्जुन संन्यास आणि कर्मयोग यांतील श्रेष्ठ मार्ग कोणता, याबद्दल श्रीकृष्णाला प्रश्न विचारत आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेली, शास्त्राने सांगितलेली आणि परिस्थितीनुसार योग्य असलेली (उचित) कर्मे केली पाहिजेत. ही कर्मे केवळ बाह्यतः न करता ती 'मनोधर्में' म्हणजे मनाच्या पूर्ण एकाग्रतेने आणि शुद्ध भावनेने करावीत. फळाची आशा न धरता केवळ कर्तव्य म्हणून केलेले कर्म हाच सर्वश्रेष्ठ धर्म (परम धर्म) आहे. हेच मानवी जीवनाचे सार्थक करणारे मुख्य आचरण आहे.

दैनंदिन जीवनात, एखादा विद्यार्थी जेव्हा केवळ गुणांच्या मागे न धावता, विषयाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी मनापासून अभ्यास करतो, तेव्हा तो या ओवीनुसार 'उचित कर्म' करत असतो. हेच त्याचे कर्तव्य आणि धर्म आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज स्वधर्माचे पालन आणि विहित कर्माचे महत्त्व सांगत आहेत, जे मोक्षाचे साधन ठरते.