🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाचे वर्णन करतात. ज्या साधकाने विवेकाच्या बळावर अज्ञानाचे मूळ (अहंकार आणि अविद्या) मुळासकट उपटून टाकले आहे, त्याच्यासाठी कर्माचे बंधन उरत नाही. येथे 'वाळवण' हा शब्द वापरून ज्ञानेश्वर सुचवतात की, ज्याप्रमाणे वाळलेले बी पुन्हा अंकुरित होत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानाने दग्ध झालेली कर्मे पुन्हा जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात अडकवू शकत नाहीत. असा पुरुष साक्षात ज्ञानस्वरूप होतो.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना ते केवळ फळाच्या आशेने न करता, कर्तव्याच्या भावनेने आणि पूर्ण समजुतीने करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी केवळ परीक्षेसाठी न वाचता विषयाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास केल्यास परीक्षेची भीती उरत नाही.

आत्मज्ञान प्राप्त झालेल्या पुरुषाची लक्षणे आणि ज्ञानामुळे कर्माचे बंधन कसे नष्ट होते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला कर्माचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ कोणतेही कर्म करू नये, तर जे 'उचित' (योग्य) आणि 'विहित' (कर्तव्य म्हणून नेमून दिलेले) आहे तेच करावे. अशा कर्माचे वैशिष्ट्य म्हणजे ते माणसाला संसारात अडकवत नाही, तर 'स्वानंद' म्हणजे आत्मिक समाधान मिळवून देते. मोक्षाचा मार्ग हा कर्माचा त्याग करण्यात नसून, फळाची आशा न ठेवता योग्य कर्म करण्यात आहे. हे कर्म कसे ओळखावे आणि ते का करावे, याचे मार्गदर्शन माऊली येथे करत आहेत.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक कामे करतो. पण ती कामे करताना ती 'उचित' आहेत का, याचा विचार करावा. उदाहरणार्थ, अभ्यास करणे हे विद्यार्थ्याचे विहित कर्म आहे. ते ओझे न मानता मनापासून केल्यास केवळ यशच मिळत नाही, तर आत्मिक समाधानही मिळते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्वधर्माप्रमाणे विहित कर्म करण्याचे महत्त्व आणि त्यातून मिळणारा आनंद याबद्दल सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संशयाचे अत्यंत घातक स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याच्या प्रगतीत संशयासारखा दुसरा कोणताही मोठा अडथळा किंवा पाप नाही. ज्याप्रमाणे एखादा मोठा रस्ता थेट विनाशाकडे नेतो, तसाच संशय माणसाला अधःपाताकडे नेतो. संशयामुळे माणसाची बुद्धी विचलित होते, त्याचे ज्ञान निष्फळ ठरते आणि तो ध्येयापासून भरकटतो. आत्मज्ञानाच्या प्राप्तीसाठी मनातील संशय पूर्णपणे नष्ट करणे आवश्यक आहे, कारण संशयी माणसाला ना इहलोक मिळतो ना परलोक.

दैनंदिन जीवनात जर आपण आपल्या ध्येयाबद्दल किंवा स्वतःच्या क्षमतेबद्दल संशय घेतला, तर आपण कधीही यशस्वी होऊ शकत नाही. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या विद्यार्थ्याने 'मला हे जमणारच नाही' असा संशय मनात धरला, तर तो अभ्यास असूनही परीक्षेत अपयशी होऊ शकतो. म्हणून संशय सोडून आत्मविश्वासाने कार्य करावे.

ज्ञानाचे महत्त्व सांगितल्यानंतर, श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वर महाराजांच्या टीकेद्वारे) अर्जुनाला संशयाच्या विघातक स्वरूपाबद्दल सावध करत आहेत, जो आध्यात्मिक आणि ऐहिक प्रगतीत अडथळा ठरतो.