🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र मांडतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वार्थासाठी किंवा फळाच्या आशेने कर्म करू नये. जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे शास्त्राने किंवा धर्माने 'विहित' (कर्तव्य म्हणून सांगितलेले) आहे, तेच कर्म पूर्ण निष्ठेने आणि कौशल्याने करावे. जेव्हा आपण फळाची चिंता सोडून देतो, तेव्हा आपले पूर्ण लक्ष कर्मावर केंद्रित होते, ज्यामुळे कर्माचा दर्जा सुधारतो आणि ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. एखाद्या विद्यार्थ्याने 'मला किती मार्क्स मिळतील' या विचारात वेळ न घालवता, 'अभ्यास करणे हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने मन लावून अभ्यास करावा. यामुळे तणाव कमी होतो आणि यश मिळण्याची शक्यता वाढते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण या ओवीतून करतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संन्यास (ज्ञानमार्ग) आणि योग (कर्ममार्ग) यांच्यातील अद्वैत स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, वरवर पाहता हे दोन मार्ग वेगळे वाटले तरी त्यांचा शेवट एकाच आत्मज्ञानात होतो. ज्याप्रमाणे एकाच वस्तूचे वर्णन करण्यासाठी आपण दोन भिन्न शब्दांचा वापर करतो, त्याचप्रमाणे संन्यास आणि योग हे एकाच परमार्थाचे दोन पैलू आहेत. अज्ञानी लोकांना यात भेद वाटतो, परंतु अनुभवी पुरुषाला समजते की फलाची आशा सोडून कर्म करणे (योग) आणि कर्माचा त्याग करणे (संन्यास) हे दोन्ही एकाच स्थितीत विलीन होतात.

दैनंदिन जीवनात आपण कोणतेही काम करताना ते 'माझे कर्तव्य' म्हणून केले (योग) किंवा 'मी कर्ता नाही' या भावनेने केले (संन्यास), तर दोन्हीमुळे आपल्याला मनःशांती मिळते. उदाहरणार्थ, समाजसेवा करताना प्रसिद्धीची हाव न धरता काम करणे हे योग आणि संन्यास दोन्हीचे सार आहे.

संन्यास आणि कर्मयोग हे दोन्ही मार्ग मूलतः एकच आहेत, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व अत्यंत सोप्या उदाहरणाने स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य आपले जुने आणि फाटलेले वस्त्र सहजपणे त्यागून नवीन वस्त्र परिधान करतो, त्याचप्रमाणे 'चैतन्य' म्हणजेच आत्मा एका शरीराचा त्याग करून दुसऱ्या नवीन शरीरात प्रवेश करतो. मृत्यू म्हणजे आत्म्याचा नाश नसून केवळ वस्त्राप्रमाणे शरीर बदलण्याची एक प्रक्रिया आहे. हे सत्य समजल्यास मनुष्याला मृत्यूचे भय वाटत नाही आणि तो जीवनातील बदलांकडे स्थिर बुद्धीने पाहू शकतो.

जेव्हा आपण आपल्या प्रिय व्यक्तीला गमावतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवले पाहिजे की केवळ शरीर संपले आहे, आत्मा नाही. हे तत्वज्ञान आपल्याला दुःखातून सावरण्यास आणि जीवनातील नश्वरता स्वीकारण्यास मदत करते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व पटवून देण्यासाठी वस्त्राचे उदाहरण देत आहेत, जेणेकरून त्याचा मृत्यूविषयक मोह दूर व्हावा.