🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, काम (वासना) हा मनुष्याचा सर्वात मोठा शत्रू आहे आणि तो इंद्रियांच्या माध्यमातून प्रकट होतो. जोपर्यंत इंद्रिये मोकाट असतात, तोपर्यंत मनुष्य चुकीच्या मार्गाला लागतो. म्हणून साधकाने किंवा कर्मयोग्याने सर्वात आधी आपल्या ज्ञानेंद्रियांवर आणि कर्मेंद्रियांवर ताबा मिळवणे आवश्यक आहे. इंद्रियनिग्रह हाच आत्मज्ञानाचा पाया आहे, कारण इंद्रिये ताब्यात आली की मन आणि बुद्धी स्थिर व्हायला मदत होते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला रागाच्या भरात कोणाला तरी वाईट बोलावेसे वाटते, तेव्हा आपल्या जिभेवर (इंद्रियावर) ताबा मिळवणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय.

काम (वासना) हा ज्ञानाचा नाश करणारा आहे, हे सांगून श्रीकृष्ण अर्जुनाला इंद्रियनिग्रहाचा उपदेश करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, कर्म करणे थांबवणे म्हणजे कर्मत्याग नव्हे. तर, कर्म करत असतानाच त्यातील 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार आणि फळाची आशा सोडून देणे, यालाच 'कर्माच्या आधारे कर्म सोडणे' म्हणतात. ही एक विशेष युक्ती किंवा कला आहे, ज्याद्वारे माणूस संसारात राहूनही कर्माच्या बंधनात अडकत नाही. कर्माचा उपयोग करूनच कर्माच्या पलीकडे जाण्याची ही पद्धत श्रीकृष्णाने अर्जुनाला समजावून सांगितली आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम मीच केले' असा गर्व न बाळगता ते ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती केवळ कर्तव्य म्हणून आनंदाने करावीत, त्या बदल्यात कोणाकडून कौतुकाची अपेक्षा ठेवू नये.

भगवान श्रीकृष्णांच्या उपदेशाचा आधार घेत, कर्म करूनही त्याच्या बंधनातून कसे मुक्त व्हावे, याचे गुपित ज्ञानेश्वर महाराज येथे उलगडून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून 'अकर्ता' या संकल्पनेचा उलगडा करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे सूर्य उगवल्यावर जगातील सर्व व्यवहार सुरू होतात, पण सूर्य स्वतःला त्या कर्मांचा मालक मानत नाही किंवा त्याला कर्माचा अभिमान नसतो, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानी पुरुष सर्व कर्मे करूनही त्या कर्मांच्या फळापासून आणि कर्तेपणाच्या अहंकारापासून अलिप्त असतो. ज्ञानी माणसाची कर्मे ही नैसर्गिक असतात, त्यात 'मी'पणा नसतो.

आपण आपले काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न करता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने उत्तम खेळ केल्यावर त्याचे श्रेय स्वतःच्या अहंकाराला न देता खेळाला द्यावे.

ज्ञानी पुरुष कर्मात राहूनही कर्मापासून कसा अलिप्त असतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करत आहेत.